ANG seahorse usa ka misteryosong linalang sa dagat nga natakli sa mitolohiya. Ang mga Insek nagatuo nga aduna kiniy mahikanhon o medisinal nga epekto sa tawo. Gigamit kini nga panambal sa problema sa ginhawaan, throat infections, arteriosclerosis, kidney disease, goiter, lymph disorders, sakit sa panit, pagkabaog, sexual impotence ug uban pa.

Gituohan usab nga kini usa ka gamhanang aphrodisiac (pangpukaw sa panginahanglang sekswal) nga sa dugay nang panahon gigamit sa mga Insek ug ubang mga Asyano, gatosan ka tuig ang milabay usa mamugna ang kontrobersiyal nga Viagra.

Tungod sa praktis sa mga Insek alayon usab sa negosyo sa akwaryum, daghan ang nanguha og mga seahorse, diin mas kusog ang pagkuha kaysa pagsanay. Kining kahimtang nakapugos sa World Conservation Union sa pagtala sa 32 ka matang sa mga seahorse nga gihulga sa pagkapuo sa sabakan sa dagat. Gibanabana nga 20 milyon ka mga seahorse ang nakuha sa dagat matag tuig, diin ang 95 porsento niini gigamit alang sa medisina sa mga Insek, matod sa Project Seahorse.

Adunay dili mokubos sa 50 ka matang sa mga seahorse ang nahibaw-an lukop sa kalibotan. Sila nagapuyo sa kasarangan nga temperatura ug sa init nga tubig apan kasagaran anaa sa may igo-igong kainit nga tubig sa kabaybayonan sama sa Pilipinas. Kining mga gagmayng isda sa parat nga tubig kauban sa Syngnathidae family (order Gasterosteiformes), nga nagauban usab sa pipefish ug sea dragons.

Ang Hippocampus, siyentipikanhong ngalan sa seahorse, gikan sa pulong Greyigo nga nagpasabot og mikurbang kabayo, adunay gitas-on nga 2 ngadto sa 14 ka pulgada (inches). Nailhan kini nga adunay gamay apan bus-ok nga lawas nga gitabonan sa 50 rectangular body plates nga may managkalahing bulok – puti, dalag, pula, tsokolate, itom, abuhon, kupas ug estrayp. Ang ikog mahimong ilikos ug ang pormang tubo nga baba mosuyop og gagmayng shellfish, pasayan, ug mga gagmayng crustaceans isip pagkaon. Ang ulo ug mga pangunahang parte sa lawas kasagaran madala paitaas, nga ang porma sama sa usa ka kabayo. Molangoy kini nga paitaas ug ikapay-kapay ang iyang mga kapay ngadto sa 70 ka higayon matag segundo.

Ang seahorse magpalabay sa iyang adlaw sa pagpahulay pinaagi sa pag-angkla sa iyang kaugalingon sa iyang ikog. Ibalikos niya ang iyang ikog palibot sa mga pagang, seaweeds, eelgrasses o bisan unsang mga sayon nga butang sa salog sa dagat. Wala kiniy ikog nga sama sa isda. Aron makalangoy, gamiton niya ang pectoral fin ug dorsal fin, ang transparent fin sa iyang likod nga mokapay-kapay og 20 ngadto 30 ka higayon matag segundo. Ang dorsal fin makapaaginod sa seahorse ngadto sa unahan samtang ang pectoral fin maoy silbing timon aron makontrolar niya asa man siya paingon. Kasagaran molangoy kining pataas-paubos.

Nahimong labing lahi ang seahorse sa mga linalang sa dagat tungod sa kinaiya niini sa pagpasanay. Ang laki maoy moburos, maoy magbati ug maoy magpagawas sa ilang anak. Ang reproductive cycle magasugod sa panahon nga ang baye magdeposito sa 100 o sobra pang mga itlog sa pouch (pormag bag) nga anaa sa tiyan sa laki. Ang laki magpagawas sa iyang sperm ngadto sa pouch aron matabunok ang mga itlog. Ang bag-ong mipitik nga linalang maugmad sa male's pouch, mapahimsog sa ilang kaugalingong pughak. Ang incubation molungtad og duha ngadto sa unom ka semana, depende sa matang sa seahorse. Human maugmad ang mga embryos, ang laki manganak sa gamayng seahorse nga mokabat og usa ka sentimetro ang gitas-on, 15 ngadto sa usa ka gatos ka buok depende sa matang sa seahorse.

Ang mga seahorse adunay pagpanguyab nga molungtad og tulo ngadto sa pito ka adlaw. Gisagop nila ang monogamy, pagka matinud-anon ngadto sa usa ka seahorse ug makighilawas sa samang kapares sa tibuok panahon sa ilang pagpakabuhi. Matag buntag, magpasundayag silag panimbayang sayaw aron pagmatuod sa ilang panaghiusa.

Magtinambiray sila sa ilang mga ikog ug mag-ubay-ubay sa ritmo sa sulog sa dagat. Ang ilang panag-uban ingon sa giselyo na hangtod sa kataposan sa ilang kinabuhi. Kon ang usa sa ilang pares ang makuha sa tawo, ang nahibiling kapares layhan nang magpasanay. Kon makorehian kining maong kahimtang, ang pagpasanay niini ngadto sa bag-ong kapares kubos kay sa nauna.

Sa pagkakaron, dili mokubos sa 47 ka mga nasod libot sa kalibotan ang nahilambigit sa pagpanguha, pagpamalit ug pagpamaligya sa mga seahorse. Ang labing dagkong tigpangangkat mao ang Tsina, Hong Kong ug Taiwan. Ug ang Pilipinas usa sa mga dagkong eksporter. Dinhi sa nasod, gibanabana nga mokabat sa 70 porsento ang nangahanaw resulta sa dinaghan ug purgusong pagpanguha niini sa miaging napulo ka tuig. Ang mga tigpamalit sa Tsina mitanyag og $250 ngadto sa 450 matag kilo sa ugang seahorse ug $1,500 matag kilo sa mga buhi. Tungod sa dakong tanyag, daghan sa mga mangingisda sa nasod ang nanguha na lang og mga seahorse. Busa gikabalak-an nga diyotay na lang ang mga seahorse nga atong makita karon diha sa dagat.

Dunay mga paghingusog nga gihimo aron masalbar ang nahibiling populasyon sa mga seahorse sa atong kadagatan. Ang Project Seahorse nagtudlo sa mga mananagat sa nasod unsaon nga mapanalipdan ang mga seahorse gikan sa pagkapuo. Ang programa nag-awhag alang sa pagpamuhi og mga seahorse sa mga pondahan sa dagat. Apan ang kalamposan niini nagaagad sa partisipasyon sa mga mananagat ug mga tigpangangkat sa misteryosong linalang sa dagat.

SA pagtumaw sa selpon, daghan ang nalipay sa dakong ikatabang niini sa inadlawng dinaliang komunikasyon. Apan dili usab ikatago nga ubay-ubay ang nabalaka ilabi na ang kritikal nga mga sayantista. Gikabalak-an nila ang direktang kontak sa radyisyon sa mga tisyu sa ulo tungod kay sa panahon sa pagtawag, kasagaran idaitol o ipaduol sa ulo ang gamitoyng kahimanan sa komunikasyon. Tungod niini, giukay kita sa mga debate kon magpagawas bag radyisyon nga makaapekto sa panglawas sa tawo o dili ang tangkilepono.

Sa pagtuki, migawas ang kamatuoran nga bisan sa yanong operasyon, ang selpon nga gigamit karon magpagawas og signal pinaagi sa radio waves nga gilangkob sa radio-frequency (RF) energy, usa ka porma sa electromagnetic radiation nga mugna sa mga balod sa electric ug magnetic energy.

Sa pakighinabi ugod gamit ang selpon, ang transmitter modakop sa tingog ug isakay sa nagpadayong sine wave. Ang sine wave usa ka tipo sa padayong nagkadaiyang mga balod nga mobanda pagawas gikan sa antenna ug ipakatap sa kawanangan. Ang sine waves gisukod sa terminong frenquency, nga maoy gidaghanon sa panahon nga ang balod mopataas ug mopaubos matag segundo. Sa higayon nga ang tingog mapahimutang na sa sine wave, ang transmitter mopadala sa signal ngadto sa antenna nga mopadala usab sa signal pagawas.

Halos ang tanang mga selpon adunay low-power transmitter sa sulod sa hand-held cellphone nga gipaobra sa 0.75 – 1 watt nga enerhiya. Ang posisyon sa transmitter managlahi sa sulod sa selpon depende sa tagbuhat, apan kini kasagaran duol sa antenna niini. Ang radio waves nga magpadala sa encoded signal hinimo gikan sa electromagnetic radiation nga gipasanay sa antenna. Maoy kalihokan sa antenna sa bisan unsang radio transmitter nga ipalupad ang mga radio waves ngadto sa kawanangan. Ug sa kaso sa selpon, kining maong mga radio waves makuha sa receiver sa cellphone tower.

Kasagaran sa mga migamit og selpon, kinaiya gyod nga idaitol o ipaduol sa ulo ang gamayng kahimanan kon makighinabi sa nanawag o gitawagan. Kining maong posisyon gitumbok sa kritikal nga mga sayantista nga dakog risgo nga masuhop sa mga tisyu sa tawo ang radyisyon.

Base sa mga pagtuon nga ang selpon magpagawas og electromagnetic radiation, posible nga ang radyisyon makahatag og kadaot tungod sa kaduol sa selpon sa ulo panahon sa paggamit. Mao nga gidebatehan usab sa sayantipikanhon ug politikanhong arena kon unsa ba gayod ang gidaghanon sa radyisyon nga matawag nga dili luwas ug kon duna ba gayoy potensiyal nga dugang epekto sa pagkaekspos sa radyisyon sa selpon.

Giingon nga ang electromagnetic radiation dunay duha ka tipo. Una ang ionizing radiation. Kining maong tipo sa radyisyon adunay igo-igong electromagnetic energy nga makahugno sa atoms ug molecules gikan sa mga tisyu ug makausab sa reaksiyon sa mga kemikal sa lawas. Ang Gamma ray ug X-rays ang duha ka porma sa ionizing radiation. Samtang ang non-ionizing radiation giingon nga luwas. Apan makaingon kini sa pipila ka epekto sa pag-init. Hinuon, kasagaran dili igo aron makaresulta sa bisan unsang tipo sa taas nga panahong pagkadaot ngadto sa mga tisyu. Gikonsiderar nga non-ionizing ang mga radio-frequency energy, microwave radiation ug ang makitang kahayag.

Sa kasamtangan, ang mga sayantipikanhong ebidensiya wala magpakita sa bisan unsang nagsukwahing mga epekto sa panglawas nga may kalambigitan sa paggamit sa selpon. Hinuon, wala kini magpasabot nga ang potensiyal alang sa pagkadaot dili motumaw. Mahimong ang radyisyon makadaot sa tisyu sa tawo kon kini maekspos sa taas nga lebel sa RF radiation. Kini maghatag og kainit sa tisyu sa tawo, sahi sa mahimo sa microwave oven sa pag-init sa pagkaon. Ang kadaot sa mga tisyu mahimong mahitabo gumikan sa eksposyur sa RF radiation tungod kay ang lawas sa tawo walay kahimanan aron mapugngan ang sobrang pag-init. Usa ka pananglitan niini ang mga mata nga huyang og daling moinit gumikan sa kakulang sa dagayday sa dugo sa maong parte sa lawas.

Mahimong adunay taas nga panahong epekto ang non-ionizing radiation, busa gikinahanglan gihapon ang dugang pagpakabana. Kay bisan og dili dayon kini makahimog kadaot sa mga tisyu, ang mga sayantista nagpabiling wala makaseguro kon ang hataas nga ekposyur makahimo og dakong problema sa panglawas. Gituohan ra ba sa uban nga ang kanser, brain tumors, Alzheimer’s, Parkinson’s, kalapoy ug paglabad sa ulo adunay potensiyal nga mahilambigit sa radyisyon sa selpon. Busa ang radyisyon usa ka sensitibong isyu karon tungod kay nagkadaghan ang mga tawo ilabi na ang mga Pilipino nga migamit og selpon kaysa niadtong naghinapos ang dekada 90.

Sa ubang mga kontrobersiyal nga mga topiko, ang managlahing mga pagtuon aduna usay managlahing resulta. Adunay mosulti nga ang selpon may kalambigitan sa pagtumaw sa kanser ug ubang mga problema sa balatian, samtang ang ubang mga pagtuon mitaho nga ang tiggamitan og selpon walay hataas nga kaso sa kanser kaysa kinatibuk-ang populasyon. Hinuon, wala pay pagtuon sa kasamtangan nga makahatag og lig-ong ebidensiya nga ang selpon makaingon ning maong mga sakit. Ug nagpadayon ang mga pagtuon nga dupot nga naghiling ning maong isyu.

Kon nabalaka ka mahitungod sa potensiyal nga epekto sa radyisyon sa selpon, adunay pipila ka paagi nga makunhoran ang maong risgo. Kini ang paggamit sa hands-free headset, gamiton ang selpon palayo kanimo ilabi na sa ulo panahon sa pagpakighinabi, limitahan ang pagtawag sulod sa mga bilding, gamiton ang selpon sa mga open space ug limitahan ang pagpagamit sa kabataan.

DILI ikatingala karon nga makadungog kitag reklamo mahitungod sa grabeng kainit sa panahon. Nahitabo kining kalibotanhong pag-init kun global warming tungod sa pag-usbaw sa greenhouse effect. Kini unta ang magpahigayon nga mamentinar ang eksaktong kainit sa kalibotan aron magpabiling buhi ang tanang mga linalang apil na ang hayop, tanom ug uban pa. Kay kon walay greenhouse effect, ang atong Kalibotan (Earth) seguradong mahisama sa planetang Mars nga grabe ang kabugnaw tungod kay walay bagang atmospera nga magpabanda sa kainit pabalik sa nawong sa maong planeta.
Apan tungod sa daghang mga hinungdan inanayng miinit ang atong Kalibotan.

Ikakomparar nato ang Kalibotan sa usa ka kotse nga giparking nga natandangan sa sidlak sa Adlaw. Kon anaa ka sa sulod sa kotse, mabantayan nimo nga labi pang init sa sulod kaysa temperatura sa gawas. Ang bidlisiw sa adlaw mosulod-lapos sa tinakpang bentana sa kotse. Motuhop sa mga lingkoranan, dashboard, carpet ug floor mat sa kotse ang ubang kainit gikan sa Adlaw. Sahi sa kainit nga mobanda, ang kainit nga buhian ning mga butang dili usab makalusot pagawas sa bentana sa kotse. Ug ang resulta mao ang inanayng pagtaas sa temperatura sulod sa kotse.

Gibanabana nga 70 porsento sa enerhiya gikan sa bidlisiw sa Adlaw nga moigo sa atmospera sa Kalibotan ug sa nawong niini motuhop sa yuta, dagat ug ubang mga butang. Ang laing 30 porsento ibanda ngadto sa kawanangan nga sa higayong moigo na sa panganod ug ubang mga butang sa atmospera, sama sa carbon dioxide, methane gas ug water vapor (inalisngaw sa tubig) ibanda na usab paingon sa nawong Kalibotan. Ang kainit nga dili makalusot sa atmospera magpahigayon sa Kalibotan nga labing init kaysa gawas sa atong atmospera, tungod kay mas dugang ang enerhiya nga misulod kaysa migawas.

Mahitabo ang greenhouse effect tungod sa mga natural nga naglungtad nga mga butang sa atmospera. Apan subo nga palandongon nga sukad sa Rebolusyon sa Industriya, ang tawo nagpahungaw niini og daghang carbon dioxide, methane ug nitrous oxide ngadto sa atmospera.

Ang carbon dioxide (CO2) nga usa ka walay bulok nga gas nga produkto sa kombustiyon sa mga organik nga mga butang, naglangkob kubos sa 0.04 porsento sa atmospera sa Kalibotan, nga kasagaran napahungaw sa aktibidad sa mga bulkan sa sayong mga tuig sa atong planeta. Apan nadugangan konsentrasyon sa CO2 sa atong atmospera gumikan sa aktibidad sa tawo nga nagbombag daghang carbon dioxide. Gikonsiderar kini nga maoy nag-unang hinungdan sa kalibotanhong pag-init tungod kay kusog mosuhop sa infrared radiation.

Laing mahinungdanong greenhouse gas ang nitrous oxide (NO2). Ang nitrous oxide mosuhop og mas labing daghang enerhiya kaysa CO2. Tungod niini, ang mga pagpakabana sa pagkunhod sa pagbuga sa greenhouse gas nakapokus usab sa NO2. Hinuon, ang gidaghanon nga mabuhian sa aktibidad sa tawo sama sa paggamit sa daghang nitrogen fertilizer sa mga tanom diyotay lang kaysa CO2.

Ang methane nga nag-unang naglangkob sa natural gas ug usa ka kombustibol nga gas, natural nga motumaw pinaagi sa pagkadugta sa mga organikong mga materyal. Mamugna usab kini sa mga proseso sa tawo sama sa pagkuha niini gikan sa uling, gikan sa mga hayop, gikan sa mga bakterya sa kahumayan ug pagkadugta sa mga basura sa tambakan.

Sa panukiduki sa mga sayantist, inanay nang nangatunaw ang mga bukid sa niyebe nga sa dugay nang panahon nagalungtad sa bugnawng mga dapit sa Kalibotan. Kining pagkawala sa dakong bahin sa niyebe sa nawong sa Kalibotan magpausbaw usab sa kalibotanhong pag-init tungod kay makunhoran ang mobanda nga kainit gikan sa Adlaw pagawas sa Kalibotan. Tungod niini motaas usab ang lebel sa tubig-dagat. Kay bisan gani ang usa o duha ka pulgada nga matunaw, madugangan man ang lebel sa tubig-dagat pataas ngadto sa 10 ka tiil diin daghang mga komunidad duol sa baybayon ang malanapan. Ug sa pagsaka usab sa kinatibuk-ang temperatura sa kadagatan, daghang mga bagyo ang mamugna nga magdala og kusog ug mas malaglagon nga enerhiya gikan sa init nga tubig nga ilang maagian.

Unsay epekto sa kalibotanhong kainit sa atong panahon ug ekosistema? Sa usa ka bahin sa yuta, ang panahon sa pagpananom mahimong hataas ang ting-ulan nga maghatag og benepisyo sa daghang paagi. Sa pikas bahin usab, mahimong makasinati og pag-usbaw sa temperatura ug ang kakulang sa pag-ulan nga makaingon sa grabeng hulaw ug posibleng makamugna og disyerto.

Apan ang labing grabeng maapektohan ug ang labing lisod nga matag-an, mao ang epekto sa kalibotanhong ekosistema sa mga buhi. Daghang mga ekosistema ang matandog diin ang gamayng kausaban mahimong makapatay sa pipila ka mga kaliwatan ug laing kaliwatan nga nagsalig usab sa ubang kaliwatan. Ang halos tanang ekosistema magkalambigit sa usag usa mao nga adunay talikalang reaksiyon sa mga epekto nga mahimong dili masukod. Gumikan niini, ang lasang hinay-hinayng mamatay ug mahimong kasagbotan o ang tibuok pagang mamatay. Daghang matang sa mga tanom ug hayop mahimong makasagop o makalihok aron makasig-uyon sa pagkausab sa klima apan daghan ang mahimong mahanaw.

Ang tawhanong bili sa kalibotanhong pag-init lisod mabanabana. Liboan ka mga kinabuhi matag tuig mahimong mawala samtang ang katigulangan o kadtong nagluya, mag-antos sa sobrang kainit ug uban pang balatian nga kalambigit sa nasinating kainit sa panahon. Ang mga kabos ug wala maugmad nga nasod mag-antos ning maong grabeng epekto tungod kay wala silay igong pinansiyal nga tinubdan aron mabatokan kining maong problema nga dala sa pagtaas sa temperatura. Daghan ang mahimong mamatay tungod sa kagutom og pagkunhod sa ulan nga makalimita sa pagtubo sa mga pananom. Ug daghan usab ang magkasakit kon ang mga komunidad sa kabaybayonan malunopan nga moresulta sa pagkatap sa mga sakit gumikan sa hugaw nga tubig.

Mapugngan ba nato ang kalibotanhong pag-init? Unsaon may angay natong buhaton? Segun sa mga sayantist, mahimo kining mapugngan pinaagi ning pipila ka aksiyon:

1. Seguroon nga kondisyon ang sakyanan aron episente kining modagan ug diyotay lang ang mamugnang makadaot nga hangin.

2. Maglakaw o mosakay og biseklita kon mahimo. Ang paggamit sa mga sakyanan makamugna og dugang greenhouse gases kaysa ubang mga butang nga imong gipanghimo.

3. Pagngon ang mga kahimanan kon wala na gamita.

4. Magresaykol. Ang mga basura nga dili maresaykol mahipunta sa yutang pundohanan sa mga basura diin makamugna kinig methane gas. Dugang niini, ang resaykol nga mga butang nagkinahanglan lang o diyotayng enerhiya aron makamugnag produkto kaysa mga produkto nga gikan sa mga lughason (raw materials).

5. Mananom og kahoy ug uban pa kon mahimo. Ang mga tanom mosuhop sa carbon dioxide gikan sa atong hangin ug magbuga og oksihena.

6. Dili sunogon ang mga basura kay kini magbuga og carbon dioxide ug hydrocarbons ngadto sa atmospera.

7. Dili mogamit sa mga butang nga makamugna og mga greenhouse gas.

8. Ug aron nga mapungan gayod ang pagbuga sa greenhouse gases, kinahanglang maugmad ang alternatibong kahinguhaan sa enerhiya kun non-fossil fuel energy sources sama sa hydro-electric power, solar power, wind power ug uban pa.

Sa pagkaugba sa Kyoto Protocol kun kasabotan sa pagkunhod sa ibugang carbon dioxide ug ubang greenhouse gas sa mga industriya sa tibuok kalibotan, nalipay ang nagpakabanang katawhan. Gipirmahan kini sa katloag lima ka industriyalisadong mga nasod nga nanaad nga kunhoran nila ang pagbugag greenhouse gases ngadto sa atmospera. Apan hapdos palandongon kay ang Amerika nga maoy labing dakong prodyuser sa greenhouse gases sa kalibotan, wala mopirma ug miatras sa pakig-alayon sa maong kasabotan niadtong 2001.

Gawas sa personal nga pagpakabana, ang Kyoto Protocol gilaoman nga makatabang aron kahatagan kasulbaran ang nagkadako nga problema. Apan kon walay maayong padulngan, moabot kaha ang panahon nga mahisama na sa nagbagang bola ang atong Kalibotan? Kini ang akong gikabalak-an.

NAUKAY karon ang kapupud-an sa pagkahibalo sa katawhan nga ang liso sa kasla nga nailhan nilang makahilo usa diay sa kahinguhaan og lana nga mahimong alternatibong panubil alang sa mga sakyanan ug uban pang migamit og diesel kun krudo. Gitaho sa Philippine National Oil Company-Energy Development Corporation (PNOC-EDC) nga ang 37 porsentong sulod nga lana sa liso sa jatropha curcas kun kasla sa Kabisay-an nga makuha human sa seed drying process mahimong panghulip alang sa krudo.

Kining jatropha curcas nga nailhan usab sa ngalang tubatuba o tubang-bakod sa ubang mga dapit sa nasod, gipananom na sa daghang mga nasod sa Aprika, Katimogang Sidlakang Asya diin nahisakop ang Pilipinas ug sa India. Ang liso niini nahibaw-ang makaprodyus og vegetable oil nga mahimong irepinado ngadto sa biodiesel. Segun sa panukiduki sa PNOC, ang tulo ka kilo sa liso sa kasla mahimong makaprodyus og usa ka litro sa biodiesel nga mahimong isagol sa krudo ug mahimong itubil sa bisan unsang makinang de krudo nga wala nay modipikasyon.

Tungod sa nakitang dala nga kaayohan sa kasla, giawhag karon sa gobyerno pinangunahan sa presidente ang pagpakatap sa pagpananom og kasla. Gani, agig tubag sa panawagan sa presidente, nagpagawas nag P500 milyon ang Philippine National Oil Co. alang sa pagpananom og kasla, isip kabahin sa programa sa gobyerno sa pag-ugmad sa alternatibong tinubdan sa enerhiya taliwala sa padayong pagsaka sa bili sa inangkat nga lana.

Kining maong proyekto makatabang sa gobyerno sa pag-ila sa panginahanglang agrikultural kabahin sa matang sa kasla nga mohaom sa kondisyon sa nasod, makapalapad sa kaugmaran sa kabaryohan pinaagi sa paghatag og kapanginabuhian sa rural nga komunidad, makakunhod sa polyusyon sa hangin ug motabang sa pag-ugmad nga matikad ug mahimong produktibo ang napasagdang luna sa yuta.

Usa ka maayong lakang ang pagpromot karon sa pagpananom og kasla isip alternatibong lughason alang sa produksiyon sa biodiesel, nga inisyal nga gidominar sa coco methyl ester kun CME. Ang pagpangita ugod og alternatibong tinubdan sa biodiesel usa ka kritikal nga desisyon. Tungod kay sama sa tubo ug lubi, kini gigamit man usab sa laing mga tumong ilabi na diha sa pagkaon. Ug niining puntoha, ang jatropha maoy haom tungod kay dili kini mahimong ikonsumo sa tawo mao nga eksklusibo lang alang sa produksiyon sa biodiesel.

Ang nakaayo niining maong tanom kay wa magkinahanglan og tabunok nga yuta aron makatubo unya moani pa gyog dako dili sama sa soybean ug palm oil. Mahimo man god kining patuboon sa yuta nga dili na matamnan og mga prutas, lagutmon, utanon ug uban pang makaon. Ug usab dili kini makaperwisyo sa mga nag-unang tanom nga pagkaon sa nagakaugmad nga mga nasod sama sa Pilipinas.

Sa mga nakasinati na niining kasla, makaingon sila nga lig-on nga kahoy kining kasla. Gani, tradisyonal man kining gigamit sa kaprobinsiyahan isip labat o kabahin sa labat sa luna o sa balay. Paspas kining motubo nga mamunga og makaani sa liso niini human sa usa ka tuig nga pagtanom ug mahimong mabuhi 30-50 ka tuig. Ang liso niini mahimong anihon 2-3 ka higayon sa usa ka tuig. Diyotay lang ang gasto niini sa pagtanom ug sa pagmentinar mao nga usa kini ka ideyal nga tanom alang sa kabos nga mga mag-uuma ug mga kooperatiba sa hilit nga kabarangayan.

Mahimong ang pagpananom og kasla maoy sulbad sa pagpaberde sa yuta nga naupaw na sa mga kahoy. Gani, mahimo man kining itanom sal-ang o sa palibot sa mga lawaan ug sa komersiyal nga mga tanom nga prutas sama sa mangga.

Usa ka maayong kapanginabuhian ang pagpananom og kasla tungod sa potensiyal nga dako ang kitaon sa mga nanagtanom niini. Ug sa dinagkong pagpananom sa kasla, moabot ang panahon nga manuyhakaw ang atong kaugalingong oil sheiks ug manaog gikan sa bukid dili gikan sa disyerto. Kon dili man ugaling kita makakuha og lana gikan sa ilawom sa yuta, mahimo man usab kitang makakuha pinaagi sa pagpananom og kasla sa kayutaan nga napasagdan.

Matod ni Kongresista Miguel Zubiri nga kon ang 200,000 ka ektarya sa napasagdang yuta matamnan, mokita kinig P40 ka bilyon, katugbang sa usa sa napulo ka bahin sa tinuig nga bayad sa inangkat nga lana sa nasod. Kini dili ikatingala kay ang 1,000 ka kilo nga liso sa kasla makaprodyus man og 300 ka litro sa biodiesel, nga kon ikabaligya sa diskuwentong presyo sa tag P30 matag litro, makapanaguto gyod ta kay mahimo diayng mokitag kuwarta sa pagpananom og kasla.

Apan dunay mga doktor nga nagpasidaan sa pagpananom og kasla ilabi na si Dr. Carmina Leoncio. Kay matod pa niya, makahilo ang kasla. Ang tanang bahin niining maong tanom makahilo diin anaa sa liso ang taas nga konsentrasyon sa kalangkobang makahilo. Kay bisan gani kuno ang kanding dili gayod mosulay pagkaon sa liso niini tungod kay ilang natimahoan nga kini makahilo.

Dili nato mabasol ang mga mialkontra sa pagpananom og kasla kay kini ang komun nga hinungdan sa pagkahilo sa kabataan tungod ka ang bata dali nga maatrak sa liso niini nga pormag mani. Gipamatud-an kini ni Irma Makalinao, MD, sa gipahigayon niyang panukiduki nga nagpakita nga ang kasla usa sa nag-unang hinungdan sa mga reperal sa pagkahilo sa UP-PGH Poison Control Unit ug sa National Poison Control and Information Service sa kabataan sa miaging dekada.

Hinuon, kining gikahadlokang kadaot nga mahimong idulot sa pagpananom og kasla gamay ra kon itandi sa ekonomikanhong benepisyo nga idulot niini ngadto sa mga nagtikad nga kabos nga mga mag-uuma ug sa nasod mismo. Gikinahanglan lang ang pag-amping aron malikayan ang mga kaso sa aksidenteng pagkahilo pinaagi sa maong tanom.

PIPILA na ka dekada ang milabay nga ang nasod nagapos sa paggamit og lana sa pagpadagan sa mga planta sa elektrisidad nga magsuplay og kuryente sa kabalayan ug negosyo ilabi na sa kabaryohan sa kapupud-an. Apan karon nakaamgo na ang mga Pilipino sa padayong pagsalig sa pag-angkat og fossil fuels sama sa krudo nga ang bili matag baril sa merkado sa kalibotan padayong nagasaka halos matag semana. Busa, gipakaylap karon sa gobyerno ang pagpahimulos sa alternatibong kahinguhaan sa kuryente usa na niini ang solar power kun enerhiya gikan sa Adlaw.

Pipila na ka dekada ang nanglabay nga gigamit kini nga tinubdan sa kuryente sa pagpasiga sa mga suga sa parola diha sa mga pantalan. Apan karon gipahimuslan na sa kabalayan ilabi na sa hilit nga dapit nga walay suplay sa kuryente tungod kay wala maabot sa pribado ug kooperatibang ting-apud-apod og kuryente.

Aron makamugna og kuryente, gigamit ang photovoltaic cells kun PV cells aron ikonbertar ang kahayag gikan sa Adlaw ngadto sa elektrisidad. Ang PV nagpasabot og photo (light) ug voltaic (electricity). Una kining nadiskobrehan sa 18 ka siglo. Ug sukad nga naugmad kini sa Bell Laboratory sa 1950, nahimo kining nag-unang tinubdan sa elektrisidad sa mga satelayt ug ubang kahimanan sa kawanangan sama sa Hubble telescope apan karon miabot na sa kabalayan ug negosyo. Ang sistema sa PV usa ka makatagad nga alternatibo sa konbensiyonal nga tinubdan sa elektrisidad tungod kay kini hilom, dili makahugaw sa kalikopan, mapahimuslan ang tinubdan sa enerhiya nga abunda sa tanan ug dili na magbansay og tawo sa pagpaandar sa solar power.

Ang teknolohiya sa photovoltaic makamugna og kuryente kon ang kahayag sa Adlaw moigo na sa materyal nga sensitibo sa kahayag nga gitawag og solar cell nga komun nga ginama gikan sa silikon. Kon ang solar cell makadawat na og kahayag, moreak kini og magpagawas og elektrisidad. Kon ang grupo sa cells ikombenar ngadto sa PV module, ang elektrisidad nga mabuhian sa matag solar cell kolektahon ug makamugnag direktang kuryente sama sa komun nga baterya.

Ang teknolohiya sa solar power mikaylap na sa atong kapupud-an ilabi na sa hilit nga mga barangay. Kon makaadto ka sa Barangay Butong, nga nahimutang sa bukirang bahin sa lungsod sa Ronda, Cebu mahimong makaingon ka nga iwit sila sa mga teknolohiya sama sa cellphone apan kuydaw anaa sa ilang dapit namontar ang labing unang solar-powered prepaid water supply system sa kalibotan nga proyekto sa WorldWater (Phils.) ubos sa pagtambayayong sa mga lokal nga kagamhanan sa Barangay Butong ug sa lungsod sa Ronda.

Ang mga solar panel kun solar cells sa maong proyekto, gimontar ibabaw sa bungtod nga makamugna og 2,700 watts nga elektrikal nga enerhiya gikan sa enerhiya sa Adlaw aron mapaandar ang submersible pump, nga maghigop og 22 metro kubiko sa tubig matag adlaw gikan sa tinubdan sa tubig ilawom sa yuta padulong sa tangke nga mosulod og 54 metro kubiko sa tubig nga naghatag sa mga molupyo og 2.5 ka adlaw nga reserba sa tubig.

Kon makalahos ka sa Bohol, ngadto sa isla sa Cabilao sa lungsod sa Loon, makita nimo ang unang solar-powered computer laboratory/internet café dinhi sa Pilipinas. Ang laboratoryo sa kompyuter nga adunay unom ka bag-ong personal computer ug duha ka laser printer, bukas sa publiko ilabi sa mga magtutudlo ug magtutuon sa Cabilao National High School..

Kining maong proyekto sa Center for Industrial Technology and Enterprise (CITE) ug German Development Service nga adunay abag nga pundo gikan sa GTZ/Gate Germany ug sa lokal nga kagamhanan sa Loon, naghatag og kahigayonan sa mga lumulupyo sa isla sa Cabilao ilabi na sa kabataan nga makahibalo sa kompyuter o mga kurso sa kompyuter ug dili maulahi sa pagkuha og impormasyon ilabi na sa siyensiya ug teknolohiya.

Ang dapit walay iyang kaugalingong tinubdan sa kuryente. Apan ning maong proyekto, adunay na silay walay limit nga akses sa information technology nga migamit sa kahayag sa Adlaw aron makaandar ang mga kahimanan sa laboratoryo. Ang laboratoryo adunay ekipo nga gilangkob sa 28 ka solar panels sa tag 75 Wp matag usa. Gikan sa solar panel, ang kahayag moagi sa inverter ug mo-charge sa 24 ka battery lead aron makahatag og kuryente sa maong pasilidad.

Ug kon molatas ka sa yuta sa mga saad ngadto na sa hilit nga mga dapit nga buhing saksi sa giyera sa nagkabangi nga mga baroganan, makita mo usab didto ang solar power nga nagpadan-ag kabalayan, eskuylahan, barangay health center, barangay hall ug kadalanan, ug nagpaandar sa water pump alang sa irigasyon, incubators ug hatcheries alang sa aktibidad sa negosyo sa umahan ug vaccine refrigerator alang sa mga klinika sa kabarangayan.

Kini ang mga proyekto sa Solar Power Technology Support (SPOTS) inabagan sa Department of Land Reform nga gipundohan sa gobyerno sa Espanya, sa US Agency for International Development, sa Philippine National Oil Company (PNOC) ug uban pang mga grupo aron maugmad ang sosyal ug ekonomikanhong kondisyon sa mga kabos nga nanimuyo sa hilit nga mga lugar nga wala maabot sa kuryente sa dagkong mga kompanya ilabi na ang mga benepisyaryo sa reporma sa panguma.

Hinuon, sa Cagayan de Oro anaa na sila karoy solar photovoltaic power plant nga gipanag-iya sa Cagayan Electric Power and Light Company Inc. (CEPALCO) nga nahimutang sa Barangay Indahag, mga lima ka kilometro sa habagatang subungan gikan sa kasingkasing sa maong dakbayan. Ang 1-MWp photovoltaic (PV) plant usa ka pasilidad nga mokonbertar sa enerhiya sa kahayag sa Adlaw ngadto sa elektrisidad nga dili makahatag og polyusyon sa atmospera, yuta o kasubaan tungod kay wala kini magsalig sa pagsunog sa krudo. Tandi sa makita nato nga power plant nga gipaandar sa krudo, kini hilom ug walay mga maglihok nga parte sulod sa planta.

Ang 6,480 ka piraso sa poly-crystalline silicon PV modules sa maong planta nga gigrupo ngadto sa siyam ug nag-atubang sa habagatan gikonsiderar nga kinadak-ang grid-connected nga planta nga namontar sa nagakaugmad nga nasod. Ang planta nga nahimutang sa diamond-shaped nga ektarya gisugdan sa Agosto 2003 ug nagsugod ang operasyon sa miagi lang nga Hulyo sa miaging tuig, makamugna og mga 1,300,000 kilowatt hours sa elektrisidad matag tuig, igo nga makasuplay sa konsumo sa 770 ka panimalay.

Sa laing bahin usab, kon mahuman, ang proyektong SINAG 1 sa Puerto Princesa kini maoy mahimong kinadak-ang solar power project sa kalibotan. Ang 25,000 ka solar panel nga molukop sa 20 ka ektaryang luna sa yuta imontar aron makamugna og 6.67 megawatt nga kuryente nga makasuportar sa nagkadako nga panginahanglan sa kuryente sa siyudad.

Sa kasamtangan, ang labing dakong solar project dinhi sa nasod mao ang proyektong solar home system sa Philippine National Oil Company (PNOC). Sa milabayng duha ka tuig, naghatod na kinig kahayag sa 2,160 ka panimalay sa Luzon ilabi na sa Cordillera, sa Kabisay-an ug sa hilit nga mga dapit sa Mindanao. Sa 2007, target sa PNOC nga mahatagag kahayag ang 15,000 ka panimalay.

Ang hinlo nga elektrisidad gikan sa kahayag sa Adlaw nakabenepisyo sa hilit nga mga komunidad sa nasod sa daghang paagi sama sa pag-ugmad sa seguridad, pag-usbaw sa aktibidad sa sentro sa komunidad, pag-usbaw sa oportunidad sa panginabuhian pinaagi sa produktibong aplikasyon sa solar power ug nagpadako sa kita sa banay ug nagpausbaw sa kinabuhi sa tunga sa milyon nga mga Pilipino sa labing hilit nga mga dapit sa kapupud-an.

Ang paggamit og solar power maoy labing kubos nga gastos ug epektibo nga paagi sa pagsuplay og kuryente sa hilit nga mga lugar sa nasod. Ug sa paghunahuna nga sa tibuok tuig abunda ang atong nasod sa kahayag sa Adlaw, ang solar power maoy labing ideyal nga tinubdan sa elektrisidad.

SA tanang parte sa lawas sa tawo, ang suso maoy ikaduhang dali tuboan og kanser. Miangkon ang mga eksperto nga ang kaso sa mga kanser sa suso (breast cancer) sa Pilipinas usa sa mga taas sa Southeast Asia. Karon, kini ang usa sa nag-unang hinungdan sa kamatayon sa mga Pilipina, segun sa taho sa Philippine Cancer Society, Inc. (PCSI). Sa ilang talaan niadtong 2001, adunay 9,000 ka bag-ong kaso ang nadetek ug 3,000 ang namatay. Karong tuiga, gibanabana nga mokabat sa 14,000 ka bag-ong kaso ug sobra sa 6,000 ang mamatay.

Ang kakulang sa pagpakabana ug kahadlok ning maong sakit maoy nag-unang rason sa pagsulbong sa kaso sa kanser sa suso. Angay masayod pag-ayo ang matag babaye sa nasod kon unsa kining kanser sa suso.

Sa mga panukiduki, motumaw ang kanser sa suso kon ang mga selyula sulod sa suso nagpahigayon og kausaban nga makahimo niini sa pagtubo ug mabahin nga dili mapugngan. Ang tumor nga maugmad gikan niini moguba sa mga tisyu sa palibot sa suso diin apektado ang tanan. Kasagaran, molutaw ang kanser gikan sa tisyu nga nagporma sa agianan sa gatas (milk ducts). Ug dili kay kababayen-an ra ang tuboan og kanser sa suso, hasta usab ang kalalakin-an. Hinuon, nihit ang kaso sa kalalakin-an.

Mahimong madetek ang kanser sa suso kon modako nga mahimo nang mabatyagan o makita sa mammogram (kahimanan sa pagsusi sa kahimtang sa suso). Usahay ang tumor dili makaplagan sa pipila ka tuig. Apan sa kadugayan mabantayan kini ilabi na kay mausab ang porma sa suso ug kahamis sa panit niini kon modako na. Niining panahona, ang mga tisyu sa palibot mahimong matumong ngadto sa tumor.

Kon pasagdan nga dili tambalan, magpadayon kini sa pagtubo sa suso ngadto sa gawas sa panit. Ang mga selyula sa kanser mahimong mosulod sa espesyal nga agianan sa suso nga gitawag og lymphatics; moagi sa lymphatics ngadto sa lymph nodes aron makaporma og mga tumors nga komun nga motumaw sa ubos sa ilok ug sa dughan.

Mahimo usab silang mokatag ug modako ngadto sa ubang parte sa lawas pinaagi sa agianan sa dugo. Mobiyahe ang mga selyula ngadto sa ubang mga tisyu ug magporma og bag-ong tumors. Kasagaran, ang kanser sa suso mokatap usab ngadto sa bukog, baga, utok ug atay.

Unsay Mga Hinungdan Ug Risgo Ning Maong Sakit?
LIMA ngadto sa napulo ka porsento sa tanang kaso sa kanser sa suso may kalabotan sa genes nga nakuha diha sa pamilya. Sa mga panukiduki, ang kababayen-an dakog risgo nga makaugmad og kanser sa suso kon adunay membro sa pamilya o ubang kadugo nga biktima usab niini, sama sa inahan ug igsoon nga nakaugmad og kanser sa suso sa wala pa mag-menopause.

Gitumbok sa mga nanagpakabanang grupo batok sa kanser nga ang estrogen maoy dakong hinungdan sa kanser sa suso. Ang kababayen-an nga anaa o ulahing nag-menopause, kadtong walay anak ug kadtong unang nagsabak lapas sa edad nga 30 maoy anaa sa taas nga risgo.

Samtang ang ekonomikanhong paglambo padayong kalambigit sa pag-ubos sa birth rate, kini gilaoman nga ang insidente sa kanser sa suso padayong mosaka, segun sa Philippine College of Surgeons (PCS). Matod usab sa American Cancer Society (ACS), ang risgo sa kababayen-an nga makaugmad og kanser sa suso magkataas samtang magkaedad. Hinuon, adunay kababayen-ang Pilipino karon nga nag-edad pag 20 ug bisan tin-edyer pa aduna nay kanser sa suso.

Nagpahimangno ang ACS nga ang overweight nga mga tawo, ilabi na ang post-menopausal nga kababayen-an, anaa sa labing taas nga risgo alang sa kanser sa suso. Ang matris magmugna sa kadaghanan sa estrogen sa kababayen-an nga pun-an usab sa mamugnang estrogen gikan sa tambok nga mga tisyu. Ug samtang adunay daghang tambok nga mga tisyu, kini mopausbaw sa lebel sa estrogen ug sa kahigayonan nga makaugmad og kanser sa suso.

Adunay mga pagtuon nga nagsugyot nga ang pagpanigarilyo makausbaw sa risgo sa kanser sa suso ilabi na niadtong nagsugod pagpanigarilyo sa tin-edyer pa. Ang mga tigpanukiduki nagbanabana nga dul-an sa 50 porsento sa kababayen-an sensitibo ngadto sa mga carcinogens sa tabako.

Ang kababayen-an nga sayo nga dug-on ug dugay nga dug-on maoy taas og risgo. Dugang niini, kadtong wala makaanak ug kadtong ang unang pagsabak nahitabo lapas sa 30 ang edad taas usab og risgo. Kini tungod sa hormone estrogen. Matod sa PCSI nga ang dugay ug padayong eksposyur sa mga tisyu sa suso ngadto sa estrogen, makadugang pagtaas sa risgo.


Mga Mito Bahin Sa Kanser Sa Suso
Sukwahi sa gituohan sa kadaghanan, ang pagsul-ob og padded bras with underwire ug ang pagpadako sa suso sa panabang sa doktor dili makaingon sa kanser. Walay konkretong ebidensiya nga magtumbok sa nahisgotan sa unahan nga maoy hinungdan sa kanser sa suso.

Dugang niini, ang contraceptive pills dili usab makaingon sa kanser sa suso apan ang estrogen replacement theraphy makausbaw sa risgo. Ang pagpadako sa suso dili maghimo sa babaye nga kandidato sa gikahadlokang kanser sa suso. Sa samang bahin, ang paghikap ug pag-uyog-uyog sa suso dili usab makaingon sa kanser.

Unsay Mga Sintomas Sa Kanser Sa Suso?
SA unang ang-ang sa pagtubo sa kanser, ang bugtong sintomas mao ang dili sakit nga huboy sa suso. Kining maong huboy mahimong ingon kadako sa tudlo usa mabatyagan. Motumaw kini sa bisan diing bahin sa suso. Ang huboy gahi ug dili molihok kon hikapon.

Sa ulahing ang-ang sa sakit, mausab ang porma sa suso, manghugot ang panit, manggawas ang mga likido nga dili gatas sa ubos sa atngal, mamula ang palibot sa nipple nga mahimong magdugo, mangatol ug uban pa. Ug moabot ang panahon nga adunay manuybo nga hubag sa parte sa ilok ug dughan.

Unsay Angayng Buhaton Aron Malikayan Ang Kanser Sa Suso?
ANIAY pipila ka mga giya nga girekomendar sa mga doktor:
1. Ang kababayen-an nga adunay kasaysayan sa kanser sa suso angayng regular nga mokonsulta sa doktor aron mamentinar ang himsog nga estilo sa kinabuhi.
2. Kon nag-edad og 40 pataas, ipaubos ang kaugalingon sa mammogram matag tuig.
3. Ipaubos ang kaugalingon sa clinical breast examination (CBE) matag tuig kon lapas sa 40 anyos ilabi na sa panahon human sa mammogram.
4. Magpahigayon og kinaugalingong paghikap sa suso (Sariling Salat sa Suso o SSS) matag bulan kon nag-edad o lapas na sa 20.
5. Likayan ang pagpanigarilyo.
6. Mokaon og preskong mga prutas ug utanon. Ang mga antioxidant vitamins ug ubang mga nutrina sa prutas ug utanon makatabang pagpugong sa pagtubo sa kanser.
7. Mokaon sa mga pagkaon nga taas og phytoestrogen, kemikal nga makaplagan sa mga produkto sa soybeans, flaxseed ug tibuok bugas.
8. Kunhoran o kon dili man likayan ang pag-inom og alak.
9. Mag-ehersisyo kanunay aron mapadayon ang normal nga gibug-aton sa lawas.
10. Patutyon sa suso ang mga puya. Sa Philippine Cancer Facts and Estimates karong tuiga, ang PCS nagpasabot nga ang pagsabak ug ang pagmugna og gatas (lactation) magbalda sa padayong produksiyon sa estrogen. Busa, ang kababayen-an nga adunay anak o mga anak, ilabi na ang nagpasuso sa mga puya, ubos ang risgo nga makaugmad ning maong tipo sa kanser.

Walay mahikanhong kahimanan nga makapugong sa kanser sa suso. Apan mahinungdanon nga sayo nga madetekan aron sayon usab nga tambalan.

Ang sayong deteksiyon maoy makaalim tungod kay ang pagtambal lisod kon dili mahibaw-an ang sakit sa unang ang-ang sa pagtubo. Sa tanang higayon, mahimong matangtang ang bag-ong mitubo nga kanser sa suso. Apan dili balehon sa kadaghanan sa kababayen-an ang mga pasiunang senyales ug ang uban dili kombinsido nga ang kanser sa suso mahimong matambalan og mamaayo.

Usa kini ka sayop nga pagtuo tungod kay ang kanser sa suso usa sa mga tipo sa kanser nga mahimong matambalan og mamaayo kon madetekan sa sayo niining pagtubo uban na ang cervical cancer, colon cancer, rectum cancer, oral cancer, thyroid ug prostate cancer.

Sa kinatibuk-an, ang pagluwas sa kinabuhi sa kababayen-an nagpasabot sa pagluwas sa kaugmaon sa iyang pamilya, ilabi na ang mga inahan, nga dakog papel nga gidala sa katilingban.

NATAPOS unta niya ang kursong foreign service apan nahilambigit hinuon siya sa agrikultura. Hinuon, wala siya magmahay kay nahatagan man niyag dugang bili ang kinabuhi sa mga mag-uuma ug ang ilang pamilya. Siya si Rue R. Ramas, ang babayeng daghag talento nga taga General Santos City. Nabansay siya sa organikong pagpananom, pagprodyus og utanon, fashion illustration, pag-ugmad sa komunidad, judo ug daghan pang uban. Apan labaw siyang nailhan isip tag-iya ug manager sa Seed World nga nagpakabatid sa pagprodyus og hybrid nga binhi sa mais.

Isip anaa sa negosyo sa binhi sa mais, masabtan nato nganong nahimo niyang pasyon sa milabayng lima ka tuig ang paghimo og mga produkto nga dunay taas nga bili gikan sa pakpak sa mais. Siya karon ang presidente sa Cornhusk Association of the Philippines (CHAP) nga dunay daghang aktibong membro sa tibuok Mindanao, sa La Union ug ubang bahin sa Luzon.

Motuo ka ba nga ang pakpak sa mais (cornhusk) magamit sa paghimo og nindot ug mahalon nga mga monyeka, tsinelas, bag, home décors ug uban pa? Salamat sa obsesyon ni Rue, ang pangamot sa paghimo og produkto gamit ang pakpak sa mais naugmad nga usa ka industriya ug karon nakatabang sa daghang pamilya nga mokita og kuwarta gikan sa gipakaingon nilang biya sa umahan.

Sa Enero 2003, si Rue, nga nanarbaho sa seed corn research companies sulod sa 14 ka tuig, nagsugod pagpanukiduki ug pag-eksperimento sa paningamot sa pakpak sa mais (cornhusk craftmanship). Ug sa panabang ni Dr. Art Salazar sa Departamento sa Agrikultura, nagsugod sila pagbansay sa 62 ka babayeng membro sa Rural Improvement Club sa General Santos City, ug gisundan kini sa pagbansay sa 300 ka babaye sa Sarangani province. Ug tungod sa dakong interes sa kababayen-an sa maong pangamot (craft), giorganisar ni Rue ang Cornhusk Association of the Philippines diin siya maoy nahimong presidente hangtod karon.

Ang cornhusk craft nakataga usab sa interes sa dagkong kompaniya sama sa Pioneer Hi-Bred Philippines, usa ka nag-unang prodyuser sa hybrid corn seeds. Niadtong Agosto 2004, ang Pioneer Hi-Bred nag-esponsor og unang inter-municipal cornhusk craft competition nga gisalmotan sa mga mag-uuma sa lungsod sa Malapatan, Malungon, Alabel, Banga ug General Santos City. Ang proyekto nakapahimuot sa DuPont, ang inahang kompaniya sa Pioneer didto sa Amerika, hinungdan nga mihatag kinig tanyag nga US$8,000 aron gamiton sa Pioneer sa pagbansay sa mga mag-uuma sa cornhusk craft sa mga dapit nga daghan ang nananom og mais sama sa Luzon ug Mindanao.

Ang interes sa cornhusk craft mitubo ug mitubo hangtod nga nianang pagka Pebrero 2005, napahigayon ang unang Cornhusk Trade Fair and Competition sa General Santos ug nasundan pagka sunod tuig. Pagka Nobiyembre 2006, nagpahigayon usab og laing kompetisyon sa Urdaneta City nga gisalmotan sa mga cornhusk crafter gikan sa La Union, Pangasinan ug ubang lungsod nga napailawom sa pagbansay-bansay ning maong pangamot. Kining tanan ubos sa pagpaningkamot ni Rue ug sa Pioneer sa pakig-alayon sa regional office sa Departamento sa Agrikultura ug sa lokal nga kagamhanan sa Pangasinan.

Nianang 2006, gipahimutang sa General Santos City ang Cornhusk Business Center nga kompleto sa pasilidad sa pagbansay-bansay aron padayon nga mapromot ang negosyo sa cornhusk, sa pagsuportar usab ni Director Jesus Binamera sa Ginintuang Masaganang Ani Corn Program sa Departamento sa Agrikultura. Giawhag ni Binamera ang tanang regional corn coordinators sa paglambigit sa corn craft sa ilang corn program isip dugang tinubdan sa kita alang sa mga mag-uuma. Sa Cornhusk Business Center dalhon ang mga produkto nga natapos sa mga naningamot nga andam nang ibaligya. Ang pagbaligya gipaagi sa balayan (website) ug ubang paagi sa promosyon. Ug ang resulta, daghan ang ming-order nga taga laing nasod. Sa halinon nilang mga produkto, kahinganlan ang Barbie dolls nga mahalin og P380 kada usa, Imelda ug B’laan dolls nga mahalin sa tag-P200 kada usa, kalo nga mahalin sa tag-P180 kada usa, phalaenopsis orchid sa tag-P120 kada usa ug uban pa.

Gibutyag ni Rue nga ang pagka mamugnaon sa mga Pilipino napadayag sa ilang cornhusk crafting. Sa wala pa mailhi ang Pilipinas, ubay-ubay nang nasod sa kalibotan ang nabaniog sa ilang produkto gikan sa pakpak sa mais. Ang Japan, pananglitan, nailhan sa ilang paggama og cornhusk slippers. Ang China nailhan sa cornhusk bags samtang ang Slovakia nainila sa cornhusk dolls. Dinhi sa Pilipinas, sulod lang sa tulo ka tuig, ang mga crafter nakaprodyus og nagkadaiyang produkto sama sa bulak, monyeka, home decors, dulaan, apparel, kalo, bag, banig, tsinelas, corporate giveaways and tokens.
Nakadugang sa paspas nga pagkaugmad sa cornhusk craftmanship dinhi sa nasod ang espesyalisasyon. Ang asosasyon migiya sa mga tsapter aron mahanas sa paggama sa duha o tulo ka produkto aron makab-ot ang paspas, parehas ug may kalidad nga produkto. Sa Mindanao, ang lungsod sa Banga labing nailhan sa woven products, ang Alabel ug Tupi sa mga bulak, ang Tacurong City sa mga gift item ug ang General Santos sa mga monyeka.

Matod ni Rue nga ang mga local government unit (LGUs) maoy labing maayong promotor sa mga produkto nga ginama sa pakpak sa mais. Sa General Santos lang pananglitan, ang mayor mideklarar nga himoon nilang opisyal nga corsage, lei ug token gifts sa dakbayan ang pakpak sa mais. Sa laing bahin, si Mayor Ramon Piang sa Upi, Maguindanao mideklarar usab sa paggamit sa pakpak sa mais.

Pila man gyod diay ang kitaon sa mga crafter? Kini nagadepende sa kamamugnaon sa naningamot sa paghimo og produkto gikan sa pakpak sa mais. Gibutyag ni Rue nga bisan P50 lang ang puhunan, mahimo nang makamugna og produkto gikan sa pakpak sa mais nga mobalor og P1,000. Hinuon, dunay mga crafter nga dili na magkinahanglan og kuwarta aron makagama og produkto sama sa bags, kalo, coasters, mga angel ug banig. Ang usa ka crafter mahimong mokitag katugbang sa kitaon sa trabahador nga nagsuweldog minimum. Ang hanas nga mga crafter, mahimo usab nga mokitag dako. Sa usa ka partikular nga craft, ang crafter mogugol og labing taas duha ka oras nga mahimo usab nga daling mahalin. Ang nakaayo niini kay ang kahimanan nga gamiton sa paggama og mga produkto sama sa gunting ug glue gun mapalit nga barato sa mga school supply store o bookstore.

Gisaysay ni Rue nga human sa trabaho sa umahan, ang mag-uuma mahimong magtrabaho gihapon sa balay. Mahimo kining magsapid (braid) ug maglubid (twine) sa pakpak sa mais nga ikabaligya sa mga crafter sa tag-P1.50 ngadto sa P3 kada metro. Ang piniling pakpak sa mais mahimo usab nga mabaligya sa tag-P15 kada kilo ug tag-P30 kada kilo sa Bt cornhusk nga maoy pinalabi sa mga crafter tungod sa hinlo nga grano. Ang taas nga pakpak sa mais nga gamiton isip décor accessories mabaligya usab sa tag-P1 kada usa. Samtang ang buhok-buhok sa mais nga gamitong buhok sa mga monyeka mabaligya sa tag-P50 kada kilo

Ang kitaon sa mga naningamot sa paggama og mga produkto gikan sa pakpak sa mais bastanteng makabayad sa bayronon sa kuryente, tuition fee ug makapalit og pagkaon nga ikabayang sa talad-kan-anan. Ug kining tanan dili panghambog ni Rue Ramas.

Sinulat ni Zac B. Sarian nga gihubad ug napatik sa Bisaya magazine.

INGON sa mihupas na ang kasikat sa tangkong nga atong nailhan nga gipatubo sa lamakan. Mipuli karon ang upland kangkong, nailhan usab nga Chinese kangkong, nga imbes amumahon sa tubig, gipatubo na sa garden plots.

Ang kausaban nahitabo tungod sa daghang maayong rason. Ang tangkong nga gipatubo sa tanaman nga walay tubig maprodyus ubos sa hinlo nga kondisyon. Kini ang hinungdan nganong daghang pumapalit ang mopili og upland kangkong. Ang tangkong nailhan nga mosuhop sa polyusyon mao nga kon gipatubo sa hugaw nga lugar o nagpundo nga tubig, dili kini luwas sa mga gumagamit.

Ang nakaayo sa pagtanom og upland kangkong kay ang binhi niini mahimo nang mapalit dinhi sa nasod. Salamat sa mga distribyutor og binhi nga ming-angkat niini gikan sa Thailand ug ubang tinubdan. Usa ka kompaniya sa binhi, ang East-West Seed Company, pananglitan, makabaligyag mga 15 ka toneladang binhi sa tangkong matag tuig dinhi sa Pilipinas, ug kini padayong misaka. Ang binhi naggikan sa igsoon niining kompaniya sa Thailand nga nakaugmad og superyor nga matang sa tangkong nga maoy pinalabi karon sa mga manananom ug gumagamit ilabi na sa Sugbo.

Karon, ang Sugbo nahimong nag-unang prodyuser sa upland kangkong. Sa 15 ka toneladang binhi nga nabaligya sa East-West Seed Company sa miaging tuig, pito ka tonelada niini nahalin sa Sugbo. Apan walay large-scale growers sa upland kangkong sa Sugbo kondili mga small-scale backyard grower lang sa dakbayan ug kanait nga mga lungsod.
Sa Barangay Yati sa Liloan, pananglitan, sobra sa 20 ka pamilya ang nananom sa labing gamay nga luna nga mosukod og 24 metro kuwadrado ngadto sa sobra sa 300 metro kuwadrado. Ang susamang gidak-on sa tanaman makita usab sa ubang lungsod sama sa Toledo, Consolacion ug uban pa.

Sa Barangay Yati, si Jonathan Pitogo, usa ka construction worker nga nananom og tangkong isip sideline, maoy may kinagamyang luna nga gitamnan. Nananom siyag tangkong nga iyang gibanos-banos pagtanom sa upat ka plot nga may sukod nga 6 ka metro kuwadrado. Sa 50 kilos nga iyang naani matag semana, mikita siyag P1,000 sa tag-P20 kada kilo.

Hinuon, duna say manananom nga dagko og mga luna nga gitamnan. Sama sa mga manananom sa Barangay Tayud sa Liloan nga mokitag P8,000 matag semana, matod ni Helen Palomas nga maoy tigpalit sa mga naani. Si Helen nga dunay puwesto sa merkado sa Carbon sa Dakbayan sa Sugbo, makabaligyag labing menos 300 ka kilo sa upland kangkong matag gabii.

Ang bana ni Helen nga si Allan ang giingon nga maoy nagduslit sa kaikag sa pagpananom og upland kangkong sa Liloan. Si Allan nanarbaho kanhi sa pabrika sa biskuwit isip operator sa wrapping machine. Nianang 1995, nananom siyag kangkong sa gamayng luna duol sa ilang balay ug gikan sa gamayng tanom mikita siyag P2,000. Kadto ang nakaaghat niya nga moluwat sa trabaho ug igahin ang panahon sa pagpananom ug pagpangangkat og tangkong. Usa ka dakong bentaha kay ang iyang asawa dunay puwesto sa merkado sa Carbon, usa ka seguradong kabaligyaan sa bisan unsay ilang maani ug mapalit gikan sa ubang manananom.

Giagni usab niya ang iyang mga silingan nga mananom og tangkong ug gipasaligan nga paliton ang tanan nilang maani. Karon, labing menos 15 ka manananom ang regular nga magsuplay sa pamilyang Palomas sa ilang mga inani. Dihay mga higayon nga ang panginahanglan labaw kaysa masuplay sa mga manananom sa Liloan. Sa maong mga higayon, ang mga Palomas namalit sa mga produksiyon gikan sa mga manananom sa Toledo ug ubang dapit. Kasagaran, ang tangkong ginabaligya sa merkado sa Carbon sa tag-P25 ngadto sa P35 kada kilo.

Ang mga manananom nakauyon sa tangkong kaysa ubang mga utanon gumikan sa daghang maayong rason. Matod nila nga ang tangkong mahimong maani sa 18 ka adlaw gikan sa pagtanom sa semilya. Hinuon, kasagaran anihon ang ilang mga tinanom 25 ka adlaw gikan sa pagtanom sa semilya. Ang tangkong usab wala magkinahanglan og mahal nga farm inputs. Ang plastic mulch nga gamitonon alang sa kamatis, talong ug ubang high-value crops wala na kinahanglana sa pagpatubo og tangkong. Wala nay palapa kun trellis. Wala na usab magkinahanglan og greenhouse kay ang tangkong ayon mang matandangan sa Adlaw.

Laing maayong rason niini kay wala magkinahanglan og dakong kapital sa pagpananom og upland kangkong. Ang gasto gilangkob lang sa semilya nga itanom, tai sa hayop aron matabunok ang luna og gamayng urea nga ibutang matag pipila ka adlaw sa pagpamisbis.
Ang binhi sa tangkong tag-P250 ra ang kada kilo. Ug sa usa ka kilo, ang manananom makaprodyus og 300 ka kilo nga maani ug mabaligya sa tag-P20 ang kilo. Ug kini mokitag P6,000 gikan sa P250 nga liso sa upland kangkong. Busa, dili katingad-an nga ang mga home gardener sa Liloan ug ubang lungsod sa Sugbo nakauyon sa pagpananom og upland kangkong. Karon, nahimo kining industriya sa ginagmayng panginabuhi nga nakabenepisyo sa daghang pamilya sa Sugbo.

Sinulat ni Zac B. Sarian nga gihubad ug napatik sa Bisaya magazine.

NIADTONG 600 BC gipasigarbo sa mga Babylonian ang ilang Hanging Gardens of Babylon mao usab ang mga Aztecs sa 11th century sa ilang Floating Gardens. Kini ang giingong unang mga pagsulay sa teknolohiya sa hydroponics. Ang siyentipikanhong panukiduki bahin niini nasugdan niadtong 1699 ni John Woodward sa England nga nagpatubo og tanom sa tubig nga gidugangag nagkadaiyang matang sa yuta. Gisundan kini nila ni Sachs ug Knop, duha ka plant physiologist nga German, nga nagpatubo og tanom sa yanong solusyon sa organikong asin. Apan nahingpit lang kini ni Professor Gericke sa University of California, Davis niadtong 1929 sa dihang nagpatubo siyag kamatis sa tubig nga ang pagtubo labaw pa sa kamatis nga gitanom sa yuta. Gitawag kini niyag hydroponics, gikan sa Greyigong hydros (water) ug ponos (labor), kun working with water.

Kining panukiduki ni Gericke mikatap sa tibuok kalibotan. Nanuyhakaw karon ang daghang hydroponic home garden ug komersiyal nga pagpananom gamit ang maong teknolohiya. Bisan gani sa hilit nga mga baryo sa atong kapupud-an, ang mga ginang sa panimalay dugay nang misagop niini, apan wala lang nila mahibaw-i nga usa na diay kadto ka paagi sa hydroponics gardening.

Sa hydroponics, ang magtanom mogamit og patuboang medyum nga magsilbing luna nga tuboan sa gamot. Nagkadaiya ang mga materyales sa patuboang medyum nga gigamit nag-apil na sa rockwool, bunot (coconut coir), graba, bunbon o bisan unsang materyales kay bisan gani ang hangin mahimo mang patuboang medyum. Daghan ang mga paagi sa pagpatubo og tanom pinaagi sa hydroponics apan bisan unsang sistemaha ang gamiton, giseguro sa mga nanagtanom nga mahatagag pagkaon, tubig ug hangin ang gamot.

Apan ang mga gamot sa tanom dili makakuhag nutrina sa patuboang medyum kondili sa nutrient solution (water and fertilizer mixed). Mao nga labing importanteng butang sa hydroponics ang nutrient solution nga angayng isagol sa tubig. Ang kasamtangang mga abono dili paigo tungod kay kulang sa ubang mga elemento nga gikinahanglan sa tanom nga sarang makuha gikan sa yuta. Apan mahimo kini sa espesyal nga hinimong hydroponics fertilizer.

Gikinahanglan alang sa himsog nga pagtubo sa tanom ang calcium, magnesium, sulfur, boron, cobalt, copper, iron, manganese, molybdenum ug zinc. Bisan og diyotay lang ang gikihanglan sa tanom, kini nga mga nutrina mahinungdanon kaayo. Kay kon wala kining trace elements, ang mga tanom magkasakit depende sa unsay kulang nga micro-nutrients.

Ang nutrient solutions kinahanglang masuplay sa igong gidaghanon ug hustong pagkabalanse sa mga elemento sama sa nitrogen, phosphorus, potassium ug ubang mga mahinungdanong nutrina nga kasagarang makita sa yuta.

Sa hydroponics sayon kaayo ang pagkontrolar sa tanan nga madawat sa tanom, sama sa nutrina, tubig, kahayag, hangin ug uban pa. Sa mga tanom nga anaa sulod sa balay, ang panginahanglan og kahayag sa tanom mahulipan sa artipisyal nga paagi.

Sayon rang ipahimutang ang sistema sa hydroponics alang sa pag-garden sa balay ug makaani og dekalidad nga mga tanom. Barato ra ang mga kahimanan ug ang sistema mahimong mabuhat lang sa balay gikan sa komun nga mga materyales nga makita sa bisan diing hardware store.

Kining paagi sa pag-garden dako kaayong bentahe alang sa panimalay ug komersiyal nga paggamit. Ang mga tanom tipikal nga himsog, daling mahingkod ug makaokupar lag gamayng espasyo. Dili na usab magkaproblema sa mga dangan ug peste busa ang mga nutrina makanunayong mabahog ngadto sa gamot.

Ang mga tanom mahimong mapatubo nga magsutsot ug mahimong makatanom sa daghang higayon sa usa ka tuig kaysa luna sa yuta. Tungod kay water-based, posible usab nga buhatong awtomatik ang sistema sa hydroponics aron kon wala ang tig-atiman sa hataas nga panahon, dili magutman ang tanom. Ang tubig nga gigamit mahimong magamit pag-usab sukwahi sa tradisyonal nga paagi diin ang kadaghanan sa tubig mawala sa pag-alisngaw ug pagdagayday sa ubos nga bahin sa yuta. Dili pareho sa mga tanom sa yuta nga labing taas 10 porsento lang sa tubig ang magamit, ang mga tanom sa hydroponics episenteng mogamit sa tubig.

Daghan na ang naikag sa hydroponics komersiyal man kini o dili tungod kay menos ang gasto niining paagi sa pagpananom ilabi na sa produksiyon sa pagkaon. Maghatag kinig malungtarong solusyon sa mga mag-uuma nga nagkaproblema sa yuta ug kondisyon sa klima. Magpahigayon kini sa dugang kontroladong palibot alang sa pagtubo sa tanom kaysa diha sa yuta. Ang mga tanom mahimong anihon sa hamubong panahon nga kasagaran taas ang kalidad nga magpadakog kita sa nagtanom.

Apan bisan og dakog ikatabang ang hydroponics sa mga mag-uuma, nga usa sa mga sanga karon sa agrikultura, aduna usab kiniy mga problema. Sa dinagkong pagpananom, ang hydroponics mahimong dugang komplikado ug gastoso kay mogamit na mag kompyuter ang mag-uuma sa pagkontrolar sa dagayday sa tubig, nutrina, kahayag ug uban pa nga madawat sa mga tanom.

Hinuon, sayon ra kini kon himoon sa ginagmayng pagpananom. Mahimo lang kining komplikado o yano depende sa abilidad sa nagtanom ug panginahanglan niini. Ang usa ka tanom sa yano nga sistema sa hydroponics makaanig dako kaysa gitanom sa yuta labaw na gyod ang abante nga mga sistema.

Halos tanang tanom mapatubo sa hydroponics, apan ang ubang tanom labing motubo kaysa uban ug gilimitahan kini sa gikinahanglang pisikal nga suporta. Sayon ra usab kining himoon. Mahimo man gani kining buhaton lang sa usa ka bata sama sa pagpananom og orchids.

Sa kinatibuk-an, ang hydroponics usa ka masaarong teknolohiya sa pagpananom. Tungod niini, ang tawo mahimong magpatubo og tanom sa bisan diing dapita, gikan sa Antartica (diin ang salad nga mga utanon gipatubo sa unom ka buwan nga pulos gabii) ngadto sa ilawom sa minahan sa uling. Dakog kinig kagamitan sa mga mag-uuma sa mga dapit nga nihit og tubig ug lisod ang transportasyon sa abono. Sa Tunga-tungang Sidlakan, sa Afrika, sa Australia ug sa mga disyerto sa Amerika, ang hydroponics maoy labing praktikal nga paagi sa pagpatubo sa mga tanom. Gani mapuslanon man kini bisan sa kawanangan (sakay sa mga sakwangan) diin walay yuta ug mahal ang tubig. Dinhi sa ato, hinay-hinay nang nabatyagan sa mag-uumang Pilipino ang kamapuslanon niini.

SUKAD sa pagkadiskobre pag-usab sa modernong tawo sa spirulina niadtong 1963, kini maoy nakit-ang solusyon sa mga problema sa sakit ug sayong kamatayon, polyusyon, malnutrisyon, pagburos ug pagpanganak, modernong estilo sa kinabuhi, pagkaupaw sa kalasangan ug global warming.

Ang spirulina maoy sumusunod sa unang photosynthetic life form sa kalibotan. Sugod sa 3.5 ka bilyon ka tuig nga milabay, kining blue-green algae (lumot) mibuga og oksihena sa atmospera aron ang ubang kinabuhi maugmad ug molungtad. Sukad niadto, ang lumot mitabang na sa pagmentenar sa kalungtaran sa tanang kinabuhi sa atong planeta.

Gikan sa karaang sibilisasyon, nahimo kining kabahin sa adlaw-adlawng konsumo sa pagkaon sama sa mga Aztecs sa Mexico ug sa mga Mayas sa Central Amerika. Ang pagkonsumo og spirulina maoy nagpahimsog sa mga Aztec nga nagtukod og siyudad ug mga templo, nanulong ug nakigkiggubat sa ubang rasa ug nakaugmad og sopistikadong kultura. Sa samang bahin usab, ang mga Mayas nanimuyo nga intelihente ug sibilisado sa kalasangan sa Central America sobra sa liboan ka tuig diin nagtukod silag dagkong mga siyudad, nag-ugmad og mga balaod ug sistema sa gobyerno ug nakakat-on sa abanteng kahibalo sa matematika ug astronomiya.

Ang manna nga gikaon sa mitakas nga mga Israelitas, nga milagrosong mitumaw sa kabatoan human sa grabeng hulaw nga giingong ang kalami sama sa wafer nga hinimo sa dugos, mahimong usa ka porma sa naugang spirulina. Ang spirulina man god mahimo mang motubo sa init-init ug parat-parat nga palibot nga magpaseguro niining hinlo tungod kay walay organismo nga mabuhi ug makahugaw sa tubig diin kining mga lumota modagsang. Dili sama sa ubang butang nga dunay kalambigit nga mikroorganismo, ang spirulina usa sa mga hinlo, labing natural nga pagkaon nga makita sa kinaiyahan.

Luwas tagamtamon ang spirulina matag adlaw. Ning bag-ong panahon, minilyon ka mga tawo libot sa kalibotan mikonsumo niini isip suplementong pagkaon. Girekomenda kini sa United Nations ug World Health Organization tungod kay mopalig-on kini ug mobalanse sa panglawas, maghatag og abundang nutrina sa malnoris nga lawas ilabi na sa kabataan, magtukod og lig-ong pundasyon aron ang lawas lisod atakehon sa mga bakterya ug virus diin pipila lang ka gramo sa spirulina ang gikinahanglan matag adlaw.

Sa milabayng 20 ka tuig, positibo ang kasinatian sa katawhan sa tibuok kalibotan sa ilang pagkonsumo og spirulina. Nasinati nila ang usbawng enerhiya ug kaabtik, mius-os ang timbang, milapad ang panghinlo sulod sa lawas ug miusbaw ang resistensiya batok sa nagkalainlaing mga sakit. Maayo kining ikonsumo sa mga tawo sa tanang edad, apil na ang kabataan. Gani, haom kini sa mga edaran na nga maglisod sa pagtunaw sa pagkaon. Dako usab kinig ikatabang sa mga atleta sa paghatag og enerhiya ug lahutay sahi sa mga mensaherong Aztec sa ilang panahon nga magdagan lang pagpaingon ug pagpauli sa paghatod og mensahe.

Sa nangapatik nga siyentipikanhong mga pagtuon sa Amerika, Taiwan, Europe, Japan, Russsia ug China, ang spirulina nahibaw-an nga nagbaton og lahi nga phytonutrients nga makapugong sa viral infections ug makapalig-on sa immune system, magsuportar sa kahimsog sa kasingkasing ug kaugatan, magpaubos sa kolesterol, magpausbaw sa kahimsog sa gastrointestinal ug digestive tract, magpadali sa paghinlo sa mga hilo nga natipun-og sa lawas, magpakunhod sa risgo sa kanser nga adunay maayong proteksiyon nga antioxidant ug makapahimsog sa panglawas sa kinatibuk-an.

Gawas nga maayong pagkaon alang sa mga malnoris ang spirulina, dako usab kinig ikatabang alang sa mga pasyente sa AIDS nga hinay ang utilisasyon sa mga nutrina gikan sa pagkaon. Nagbaton kinig calcium, iron, magnesium, potassium, zinc, selenium ug ubang trace minerals nga labing matagamtam sa lawas nga makapahimsog sa kritikal nga enzyme systems. Pinaagi sa proseso sa photosynthesis, kini nagbaton og 8 ka mahinungdanong amino acids, organic iron, vitamin B-12 ug B-complex, beta carotene, antioxidants ug chlorophyll. Gitawag kinig super food ug labing maayong alternatibo sa suplementong mga bitamina ug minerals.

Karon nga naekspos kita sa daghang toksikong mga kemikal sa hangin, tubig, pagkaon ug mga druga, ang atong lawas kinahanglang padayong mopagawas niining nagtipun-og nga mga hilo. Ang spirulina maoy labing maayong sulbad tungod kay aduna kiniy lahi nga kombinasyon sa phytonutrients apil na ang chlorophyll, phycocyanin ug polysaccharides nga makatabang sa daling pagkabanlas sa mga hilo diha sa lawas.

Ang spirulina paspas nga motubo ug makaangkon og 20 ka pilo sa protina matag ektarya kaysa soybeans (35%). Maoy labing maayong tinubdan sa protina sa tanang utan nga nagbaton og 65% - 75% labaw kaysa natural nga mga pagkaon sama sa mga mananap ug isda (15-25%, gatas (35%), mani (25%), itlog (12%), ubp. Kubos kini sa tambok, kalori ug kolesterol nga tinubdan sa protina. Komun kini nga mapalit sa tabletas, kapsula, gel, ubp. nga idugang sa paboritong prutas, juice, tinapay ug uban pa.

Sa kasamtangan, ang kalibotanhong produksiyon sa spirulina nga gikultibar sa siyentipikanhong desinyo nga algaefarms, mokabat og liboan ka metrikong tonelada matag tuig. Ang Amerika maoy nag-una niini nga gisundan sa Thailand, India ug China. Nagplano na usab sa pagprodyus og spirulina ang ubang mga nasod nga nakaamgo sa pagkamahinungdanon niini sa kinabuhi. Giugmad kini karon isip pagkaon ugma damlag tungod sa daghang mga benepisyo isip pagkaon sa tawo ug mahimong anihon ug ipakaon sa milyon-milyong tawo nga nag-antos sa grabeng kagutom.

Ang spirulina dako usab og ikatabang sa pagkonserbar ug pagbalanse sa ekolohikal nga kahimsog sa planeta. Magdugang kini sa kalidad ug gidaghanon sa hangin nga atong mahanggap pinaagi sa pagbuga sa oksihena ngadto sa atmospera ug paghigop sa carbon dioxide samtang nagtubo. Ang usa ka toneladang spirulina mokonsumog 450 ka kilo sa carbon ug mobugag 1.2 tonelada sa oksihena samtang nagtubo. Ang usa ka ektarya sa disyerto o laing produktibo o dili produktibong yuta, makaprodyus og 14 ka toneladang spirulina matag tuig samtang mohigop og 6.3 toneladang carbon dioxide gikan sa atmospera ug magbugag 16.8 ka toneladang oksihena.

Gawas nga dili makadaot sa kalikopan, maghatag kinig dugang nutrisyon matag ektarya kaysa ubang pagkaon. Magkonserbar kini sa yuta ug episenteng mogamit sa tubig ug enerhiya matag kilo sa protina kaysa ubang pagkaon. Sa pag-usbaw sa produksiyon sa spirulina sa tibuok kalibotan gamit ang dili tabunok nga mga yuta ug parat-parat nga tubig, matamnan og mga kahoy ang ubang kayutaan hangtod nga mahibalik sa pagkalasang.

Ang spirulina mahinungdanong kabahin sa kalibotanhong sistema nga nagsuportar sa kinabuhi. Ang mga inobasyon ug mga damgo sa paggamit niini nagsaad sa pagtabang aron maberde ang disyerto, matabunok pagbalik ang yuta, matamnan ang dagat ug magpatunhay ang kinabuhi sa kalibotan. Sa pagkakaplag pag-usab ug pagkonsumo sa katawhan sa spirulina, mibalik ang tawo sa sinugdanan sa kinabuhi.

KON wala ka pa makadungog mahitungod sa VoIP, pangandam sa dakong kausaban sa imong panghunahuna bahin sa long-distance nga pagtawag sa telepono. Ang VoIP (Voice over Internet Protocol) usa ka paagi sa pagkuha sa analog audio signals, sama sa imong mabati kon makighinabi sa telepono, ug himoon kining digital data nga mahimong mahatod diha sa Internet.

Ang VoIP makapahigayon sa standard Internet connection nga usa ka dalan aron makapahigayon og libreng tawag sa telepono. Pinaagi sa paggamit niini, mahimong makatawag gamit ang kompyuter nga dunay koneksiyon sa Internet, ug saylohan ang mga kompaniya sa telepono ug ang mga bayronon sa kinatibuk-an.

Mao kini karon ang rebolusyonaryong teknolohiya nga adunay potensiyal nga magpausab sa sistema sa telepono sa kalibotan. Dinhi sa Pilipinas, gisagop na kini sa mga kompaniya ug ubang mga buhatan. Gani usa ka senador nagsugyot sa kagamhanan nga mogamit ning maong teknolohiya aron makamenos sa balayronon sa naandang telepono. Kahinganlan sa mga tigtaganag VoIP nasod karon mao ang Bayantel, PLDT ug Globe.

Tulo ang managlahing palami sa serbisyo sa VoIP nga komun nga gigamit karon. Kini ang ATA, usa ka yano ug labing komun nga paagi sa paggamit sa kahimanan nga analog telephone adaptor nga magpahigayon sa analog signal gikan sa tradisyonal nga telepno ug ikonbertar ngadto sa digital data alang sa transmisyon sakay sa Internet; IP Phones, espesyal nga mga telepono nga kamay-ong sa normal nga telepono nga adunay RJ-45 Ethernet connector; ug computer-to-computer, ang labing sayon nga paagi sa paggamit sa VoIP. Ning maong paagi dili na kinahanglang mobayad sa pagtawag og long distance. Adunay pipila ka kompaniya nga nagpasiugdang libre o baratong programa sa kompyuter nga magamit alang ning maong tipo sa VoIP. Gikinahanglan lang ang software, mikropono, espeker, sound card ug Internet connection, labi na ang paspas nga nakakutay sa cable o DSL modem. Gawas sa naandang binulang bayranan sa Internet Service Provider (ISP), kasagaran wala nay bayad ang tawag gikan sa kompyuter ngadto sa kompyuter, bisan unsa pa kalayo ang gitawagan. Tingali wala ka lang masayod nga nakatawag ka nag long distance pinaagi sa VoIP calls. Pananglitan niini ang paggamit sa PLDT Budget call card.

Sa VoIP makahimo ka sa pagtawag sa bisan diin ka man kon dunay broadband nga koneksiyon. Kay ang IP phone o ATA, magbrodkas man sa impormasyon diha sa Internet, mahimo kining maadministrar sa mga tigtagana bisan diin basta dunay koneksiyon. Mao nga ang mga negosyanteng tigbiyahean makadala sa ilang mga telepono o ATA sa ilang mga biyahe diin kanunayng makatawag sa telepono sa ilang panimalay.

Kasagaran sa mga kompaniya sa VoIP nagtaganag mga petyur nga ihatag usab sa normal nga mga kompaniya sa telepono nga maningil og bayad sa sobra nga serbisyo kon idugang kini sa plano sa serbisyo nga gikuha. Nag-apil na niini ang caller ID, call waiting, call transfer, repeat dial, return call ug three-way calling.

Sa daghang mga serbisyo sa VoIP, mahimo usab nga masusi ang voicemail pinaagi sa Web o attache message sa e-mail nga gipadala sa imong kompyuter o handheld phone. Hinuon, dili tanang kompaniya sa VoIP ang nagtaganag ingon niining serbiyo nga nahisgotan sa unahan.

Ang kasamtangang sistema sa telepono usa ka kasarangang konsepto nga gigamit sa kompanya sa telepono sobra na sa katosan ka tuig. Kon ang tawag gipahigayon tali sa duha ka tawo, ang koneksiyon, mamintenar sa gidugayon sa tawag, tungod kay nagakonektar kini sa duha ka tumoy sa linya nga gitawag og circuit. Ang pagpakighinabi sa telepono sa karong tradisyonal nga telepono, hinuon, mas labaw nga epesente ug kubos ang gastos. Ang tingog i-digitized ug ang maong tingog uban na sa liboan ka mga tingog sa uban mahimong makombinar diha sa usa ka fiber optic cable sa tibuok biyahe niini.

Ang sistema sa telepono sa VoIP wala kini mogamit og circuit switching kondili packet switching. Ang koneksiyon sa Internet mahimong hinay kon magmentinar og padayong koneksiyon sa web page nga imong gitan-aw. Imbes nga ingon niini, ang data network magpadala ug magkuha sa data nga imong gikinahanglan. Samtang ang circuit switching nagpahimutang sa koneksiyon nga bukas ug padayon, ang packet switching nagbukas sa makadiyot nga koneksiyon nga igong makapadala og gamayng kibhang sa datos, nga gitawag og packet, sa usa ka sistema ngadto sa usa ka sistema sa kompyuter.

Ang teknolohiya sa VoIP migamit sa packet-switching nga kapabilidad sa Internet aron makahatag og serbisyo sa telepono nga adunay daghang bentahe kaysa sa circuit switching. Pananglitan, ang packet switching, magtugot sa daghang tawag sa telepono nga makaokupar sa espasyo nga okupahon lang sa usa sa circuit switched network.

Daghan na sa mga Pilipino karon ang naglungot-lungot nga mogamit niining VoIP. Apan mogugol pag labing menos usa ka dekada ang mga kompaniya sa telekomunikasyon usa hingpit nga makabalhin sa VoIP. Isip sumusulbong nga teknolohiya aduna usab kiniy mga babag nga angay atubangon ug wagtangon.

Sa kasamtangan ang VoIP nagadepende sa wall power. Sukwahi sa tradisyonal nga telepono nga bisan og walay kuryerte ang telepono nagaobra gihapon (gawas lang kon cordless) kay gisuplayag kinig kuryente gikan sa sentrong opisina sa buhatan sa telepono, ang VoIP, kon walay kuryente, wala usay telepono.

Tungod kay ang VoIP migamit og koneksiyon sa Internet makasinati kinig mga problema nga kalambigit sa serbisyo sa broadband. Pananglitan sa pakighinabi, mahimong magbawog-bawog ang tingog o di ba kaha hinuon, maputol. Ang estabilidad sa pagpadalag datos sa Internet kinahanglang magarantiyahan usa ang VoIP tinuod nga makahulip sa tradisyonal nga telepono. Dali usab kining maig-an sa mga virus ug hacking (panenorismo kun pagpangguba sa programa sa kompyuter). Ang sistema sa telepono sa VoIP nagadepende usab sa personal kompyuter ug sa nagkadaiya niining espesipikasyon.

Usa usab ka dakong hagit ang giatubang sa kalibotanhong paggamit sa VoIP ang mga protokol nga dili kanunayng magkatakdo. Tungod kay ang VoIP bag-ong teknolohiya, ang dili panagtakdo magpadayon nga problema hangtod nga mahan-ay ang standard universal protocol alang sa VoIP, apil na ang hardware, protocol ug ang matag aspeto sa sistema.

Sama sa mga nasagop na nga mga teknolohiya, ang VoIP adunay mga hagit nga angayng mabuntog sa labing daling panahon. Hinuon, hayag kaayo ang dalan alang sa mga tag-ugmad sa VoIP nga teknolohiya mahipno sa hingpit hangtod nga kini makahulip sa kasamtangang sistema sa telepono.

TAUDTAOD nang naukay ang katawhan sa nagkalainlaing dapit sa kalibotan niining paggamit sa virgin coconut oil. Ug kitang mga Pilipino nahiapil usab niini. Napukos karon ang atong atensiyon niining giingong milagrosong lana.

Ang virgin coconut oil gigamit karon nga panghaplas sa panit silbing losyon ug pangmasahe. Gigamit kini nga pangbubho hulip sa komersiyal nga mga shampoo ug pangkontrolar sa kaspa. Gani, adunay misulay og masahe sa ilang buhok ug anit gamit ang duha ka kutsaritang birheng lana sa lubi usa matulog unya hugasan inigkabuntag. Ug aduna usay migamit niini silbing sabon.

Sa mga tigluto sa panimalay, gigamit kini nga panghulip sa manteka sa pagprito sa mga sud-an ug ubang preparasyon sa pagkaon sama sa salad. Gigamit usab kining panahog sa init nga luto, kape, gatas o tsaa.

Ang virgin coconut oil usa ka lahi nga lana nga nakuha gikan sa presko nga lubi. Dili kini gikan sa gibulad o giganggang nga unod sa lahing nga lubi nga gitawag natog kopras. Lahi kini sa RBD o refined, bleached, deodorized nga lana tungod kay ang pagkuha niini wala ipaagi sa daghang proseso ug wala gamitig kainit ug kemikal. Nakuha kini sa proseso nga gitawag nilag cold process. Kay kon gamitag kainit ang pagkuha sa lana mawala ang nutrina niini. Mao kini ang pagtuo sa kadaghanan nga nagproseso sa virgin coconut oil. Ang lana mahimong makuha pinaagi sa boiling, fermentation, refrigeration, mechanical press o di ba hinuon sa centrifuge.

Unsaon ba pag-ila ang RBD ug ang virgin coconut oil? Pananglitan ang RBD gisulod sa botelya ug gilabelan nga birheng lana sa lubi. Yano lang kaayo. Ang panimhot maoy magtug-an. Sa birheng lana sa lubi moalisngaw gayod ang lahi ug maayonan nga alimyon nga wala sa RBD nga lana. Ang birheng lana sa lubi nga gikan sa preskong lubi puti ang bulok kon mobagtok ug tin-aw sama sa tubig kon dili.

Luyo sa kasayoran sa nanaggamit, ang virgin coconut oil mobagtok sa bugnaw nga temperatura, kasagaran ubos sa 76 degrees Fahrenheit. Hinuon normal ra kini. Ang mibagtok nga lana matunaw kon ibutang sa tubig nga adunay igo-igong kainit. Mobalik kini sa naandang porma nga likido nga daw sama katin-aw sa tubig. Mahimo usab kining mogahi bisan dili ibutang sa refrigerator.

“Ang virgin coconut oil maoy labing hinlo nga lana sa tibuok kalibotan,” butyag ni Dr. Bruce Fife sa iyang librong “The Healing Miracles of Coconut Oil”. Si Dr. Fife usa ka Amerikano nga sertipikadong nutritionist ug naturopathic nga doktor. Siya ang presidente sa Coconut Reseach Center, usa ka non-profit nga organisasyon nga nagabase sa Amerika nga ang tumong malamdagan ang publiko ug siyentipikanhong komunidad sa nutrisyunal ug himsog nga benepisyo sa lana sa lubi ilabi na sa virgin oil.

Sa iyang panukiduki, napamatud-an nga ang virgin coconut oil nagbaton og daghang medikal nga benepisyo ngadto sa tawo nga migamit niini. Makatabang diay kini sa pagpanalipod batok sa sakit sa kasingkasing, kanser, diabetes, ug ubang makalaygay nga mga sakit.

Nahibaw-an nga makatabang nga mapabilin nga himsog, luwas sa sakit ug batan-ong ang panit. Ang anti-septic nga anaa niini motabang nga mapugngan ang mga fungal ug impeksyon sa mga bakterya. Kon gamiton sa apektadong dapit ug imnon o kan-on, molihok kini nga panagang batok sa minilyon nga mga kagaw nga wala mahibaw-ing gikahinagbo matag adlaw. Ang ap-ap, bun-i, bugas-bugas, kawgo, alipunga maoy pipila ka mga impektadong kondisyon nga makaapekto sa atong panit ug lawas.

Nahibaw-an nga kini maghatag og enerhiya aron makalahutay alang sa pisikal nga buhat; maghatag og nutrisyunal nga tinubdan sa daling enerhiya; mopausbaw sa panunaw; motabang nga maayo ang ulser, gastritis ug gas formation; motabang nga mawala ang sintomas sa gallbladder; motabang nga mawala ang kasakit ug iritasyon gumikan sa hemorrhoid; mopahumok sa hugaw niadtong nagtubol; ug mohinlo sa mga hilo sa lawas.

Ang virgin coconut oil dili lang milagrosong lana, usa usab ka milagrosong pagkaon. Usa ka superfood. Tungod kay dili makahilo, mahimo kining kan-on o imnon 1-2 ka kutsara kaduha sa usa ka adlaw alang sa 12 anyos pataas.

Bisan sa dakong benepisyo, gisaway gihapon kini nga dili maayo sa panglawas? Sobra sa katloan ka tuig nga ingon niini ang persepsiyon sa katawhan. Tungod kini sa sayop nga pagtuo nga ang saturated fats makaresulta sa pagpanggahi sa atong mga dagkong ugat ug maoy makaingon sa sakit sa kasingkasing.

Apan ang virgin coconut oil nahilahi sa tanang lana tungod kay makapakunhod kini sa timbang nga naghatag niinig reputasyon nga maoy kalibotanhong low-calorie fat. Dili kini mopataas sa kolesterol sa dugo ug dili mopabagtok niini. Dili kini makaapekto pag-ayo sa kolesterol tungod kay kini gilangkob sa lahi nga fat molecules nga gitawag og medium-chain fatty acids (MCFA).

Kining maong tambok lahi sa naandang makaplagan sa ubang pagkaon tungod kay kini masunog dayon alang sa produksiyon sa enerhiya ug busa dili mahimong tambok sa lawas o kolesterol ug dili makaapekto sa lebel sa kolesterol sa atong dugo. Busa, ang mga diabetes dili angay mabalaka nga ang ilang sakit mograbe kon moinom silag birheng lana sa lubi.

Ang lauric acid giingon nga maoy uyok sa milagrosong virgin coconut oil. Matod ni Mary Enig Ph. D, “Ang lauric acid usa ka medium-chain fatty acid nga adunay dugang nga benepisyong kalihokan kon maporma na kining monolaurin sa lawas sa tawo ug sa hayop. Ang monolaurin maoy antiviral, antibacterial, ug antiprotozoal monoglyceride nga gigamit sa tawo ug hayop aron mapulpog ang lipid-coated nga mga virus sama sa HIV, herpes, cytomegalovirus, influenza, nagkadaiyang pathogenic bacteria, ubp.”

Ang epekto sa monolaurin sa virgin coconut oil natun-an na ni Conrado S. Dayrit ngadto sa mga pasyente sa San Lazaro Hospital nga gitaptan og HIV sukad pa kaniadtong 1999 hangtod sa 2000 nga adunay positibong resulta. Gani, kining pagtuon ni Dr. Dayrit iya usab nga giaplay sa pagpanukiduki sa SARS virus dinhi sa Pilipinas nga wala kaayo maapektohi sa SARS outbreak sa China ug ubang nasod.

Sa laing bahin, ang mga inahan sa South Africa nga impektado sa HIV nga miinom og birheng lana sa lubi, gitugotan nga magpatutoy sa bag-ong gihimugso nilang puya. Kini tungod kay ang lauric acid (nga anaa sa gatas sa inahan ug sa lana) gituohan nga makapugong sa pagbalhin sa maong virus ngadto sa puya.

Hinuon, bisan sa daghang positibong pamatuod sa benepisyo sa virgin coconut oil, daghan gihapon ang nagduhaduha sa paggamit niini. Kini gumikan sa pagtuo nga migamot sa dugay nang panahon nga ang tanang saturated fats uban na ang birheng lana sa lubi delikado sa maayong panglawas. Apan bisan pa sa daghang negatibong publisidad, gigamit kini sa mga ospital ilabi na didto sa Amerika.

Gibutyag ni Dr. Fife nga ang lana sa lubi sa bisan unsang porma, gigamit sa intravenous solutions sa pagtambal sa kritikal nga pasyente. Ang lana sa lubi maoy major ingredient sa mga komersiyal nga gatas sa bata. Gisambog usab kini sa tambal ug gidugang sa mga pagkaon aron dili daling madaot. Gani, gigamit man usab kini nga sangkap sa mga powdered sports drink ug ubang energy drink. Kasagaran ang terminong MCT (medium-chain triglyceride) o caprylic o lauric acids maoy gigamit aron itago ang kamatuoran nga ang maong mga produkto adunay sambog nga lana sa lubi.

Kining pagkakaplag sa virgin coconut oil usa ka dakong kalamboan sa siyensiya sa medisina nga dako usab og ikatabang ngadto sa mga mag-uuma sa lubi dinhi sa nasod. Dili lang kay maghatag kinig baratong tambal batok sa mga sakit nga mohugpa sa tawo, maghatag usab kinig dugang kabuhian sa mga mag-uuma ilabi na kon maoy mangunay og proseso sa mga unod sa ilang lubi aron makakuha og birheng lana. Usa kini ka dakong export earner. Kinahanglan lang nga matudloan sila ning bag-ong teknolohiya sa pagproseso sa birheng lana sa lubi, matabangan sa panginahanglang pinansiyal ug pagbaligya sa produkto ngadto sa mga merkado, dinhi sa nasod ug sa abroad. Kay kon molambo kining industriya sa pagproseso og virgin coconut oil, makatabang usab kini nga mohimsog ang masakitong ekonomiya sa nasod.

ANG coconut methyl-ester (CME) o coco-diesel maoy labing praktikal sa mga alternatibong sugnod nga makuha karon sa merkado tungod kay kini dali nga himoon, kubos ang gasto ug hinlo mao nga dili makahugaw sa atong kalikopan. Mahigalaon kini sa kalikopan, dili toksiko ug abunda sa atong nasod.

Segun sa mga panukiduki, ang CME adunay 11 porsento nga oksihena, walay asupre ug carcinogenic compounds (makakanser) sama sa benzene, paraffin, ug ubang mga makadaot nga components nga moresulta sa kubos nga binuga sa hydrocarbons, carbon monoxide, lawog-lawog sa krudo ug sulfur dioxide.

Ang 11 porsento nga oksihena sa biodiesel magpahigayon niini nga masunog pag-ayo. Kining hinlo nga pagsunog makatabang sa pagkunhod sa ibugang aso sa mga tambutso sa mga behikulo nga maoy hinungdan sa polyusyon sa hangin nga gipanghingusgan karon nga masumpo pinaagi sa Republic Act 8749 o The Clean Air Act.

Sa mga pagtuon, napamatud-an nga ang paggamit sa biodiesel sa makinang de krudo makapakunhod sa binuga nga carbon dioxide ngadto sa 78 porsento ug carbon monoxide ngadto sa 50 porsento – ang nag-unang hinungdan sa polyusyon sa hangin sa Kamanilaan – ug ang sulfates nga maoy dakong hinungdan sa mga problema sa ginhawaan.

Ang pagkunhod sa binuga sa aso sa mga behikulong de krudo nga gisambogan og CME naggumikan sa kubos nga sulfur nga nagpakunhod usab sa produksiyon sa sulfuric acid rain. Masunog og maayo ang biodiesel busa makunhoran ang ibuga nga mga hilo nga delikado sa panglawas.

Ang biodiesel adunay susamang kinaiya sa proseso sa pagsunog sa petrolyong krudo, ug makahulip sa halos tanang kasamtangang gamit. Hinuon, kasagaran kini gigamit isip pangdugang aron mousbaw ang kalidad sa petrolyong krudo ilabi na ang kadangngog niini. Usa kini sa mga kandidato nga mohulip sa petrolyo isip kalibotanhong tinubdan sa enerhiya sa mga sakyanan ilabi na nga di na kinahanglan ang modipikasyon sa makinang de krudo.

Ang biodiesel non-flameable (dili mosiga) ug lahi sa petrolyong krudo tungod kay kini non-explosive (dili mobuto). Dili sama sa petrolyong krudo, kini biodegradable ug non-toxic (dili makahilo) ug kini makakunhod sa toksiko ug ubang ibuga kon masunog isip sugnod. Ang biodiesel nahibaw-an nga maayong solvent (adunay gahom sa pagtunaw) kaysa petrolyong krudo ug mobungkag sa mga lawog-lawog nga nadeposito sa agianan sa krudo sa makina nga gipadagan kanunay sa petrolyo.

Ang paggamit sa CME dakog ikatabang sa mga tag-iyag sakyanan nga dili maperwisyo sa paghinulat og dugay sa ipahigayong smoke emission testing nga pugos ipahigayon sa Land Transportation Office matag tuig.

Gibutyag ni Emil Carandang, executive director sa Philippine Coconut Research and Development Foundation, Inc., nga nagmalamposon ang mga Pilipinong siyentista sa pagkonbertar sa lana sa lubi ngadto sa biodiesel. Tungod ning maong kalamposan, ang Philippine Coconut Authority (PCA) nagporma og National Clean Diesel Task Force aron maoy magpahigayon sa implementasyon sa Philippine Coconut Biodiesel Program. Usa sa mga proposal sa task force nga kinahanglang ang tanang de krudong mga sakyanan sa gobyerno mogamit sa coconut biodiesel. Ang petrolyong krudo sagolan og 1 ngadto sa 2 ka porsento nga CME.

Ang kampanya sa PCA giawat sa Department of Environment and Natural Resources sa miaging tuig diin gipanghingusgan sa ahensiya nga mogamit gayod og biodiesel fuel additive ang tanan nilang mga sakyanan aron makatabang nga makunhoran ang polyusyon sa hangin ug mahimong ehemplo isip nag-unang ahensiya sa pagpanalipod sa atong kalikopan.

Ang coconut biodiesel mahimong magamit nga puro nga sugnod o isip petrodiesel enhancer alang sa tanang makina nga de krudo ug kini gigamit na sa komersiyal nga aplikasyon. Ang Senbel Fine Chemicals Co., Inc, usa ka kompanya nga nagabase sa Lucena City, usa sa mga lokal nga tigproseso sa CME isip additive sa krudo.

Sa laing bahin, ang Philippine Coconut Authority nagmontar na og coconut biodiesel refueling pump station alang sa promosyonal nga paggamit ug pagpahigayon og siyentipikanhong balidasyon sa mga pagsulay ug panukiduki ug kaugmaran nga mga aktibidad sulod sa buhatan sa maong ahensiya sa Philcoa, Quezon City.

Sa iyang kabahin, si Presidente Gloria Macapagal Arroyo mipirma sa Memorandum Order No. 55 nga nag-awhag sa tanang ahensiya sa gobyerno ug mga kompanya nga iya ug kontrolado sa gobyerno sa pagdugang og usa ka porsento sa CME sa ilang panginahanglan sa krudo sa ilang mga sakyanan.

Gawas nga makunhoran ang ibugang itom nga aso sa tambutso sa mga sakyanan, ang paggamit og coconut methyl ester, ang higala sa kalikopan nga biyolohikal nga sagol sa krudo, makamenos gasto sa behikulong de krudo matag tuig segun sa pagsulay nga gihimo sa siyam ka sakyanan.

Sa taho nga gipagawas sa Philippine Coconut Authority (PCA), ang paggamit og usa ka porsento sa CME mix sa krudo nakapausbaw sa episenting pagdagan ug nakapakunhod sa konsumo sa krudo alang sa Mitsubishi L-300 nga midagan og 800 ka kilometro. Ang nakonsumo nga krudo 97 ka litro ra imbes nga 120 ka litro.

Ang pagkunhod sa konsumo naobserbahan usab sa Partas Bus nga adunay biyaheng Cubao-Vigan-Cubao nga midagan og 25,080 kilometro. Ang nagamit nga konsumo sa krudo nakunhoran gikan sa 12,128 litro ngadto sa 10,981. Ang pagkunhod naobserbahan bisan pa sa kamatuoran nga ang usa ka porsento sa CME mix mipataas sa presyo sa krudo ngadto sa P27.98 gikan sa P27 nga walay CME atol sa pagpahigayon ning maong pagtuon.

Kon ang mga Pilipino gusto nga makunhoran ang toksiko nga ibuga sa ilang mga sakyanan ug makadaginot, angay gayod nga gamiton ang biodiesel. Mao kini ang labing alternatibong sugnod nga nakapasar sa gisagop nga panukdanan sa Clean Air Act sa tibuok kalibotan. Ang biodiesel dugay nang gigamit sa mga progresibong nasod sama sa Amerika ug mga nasod sa Uropa nga milungtad nag duha ka dekada.

Ang Pilipinas mao karoy nag-una sa tanang mga nasod nga nanaom og lubi sa tibuok kalibotan. Aduna kiniy 1.444 bilyon ka litro nga produksiyon sa lana sa lubi matag tuig busa makasuplay kini sa panginahanglan sa coco-diesel aron makasugod sa panginahanglan sa publiko niining alternatibong enerhiya diin ang lima ka buok lubi makamugna og usa ka litro sa CME.

Kon mabaligya sa hustong merkado ang coconut biodiesel, dili lang kay makakunhod sa polyusyon sa hangin, makakunhod usab kini sa nasodnong pagdepende sa inangkat nga mga petrolyo nga misamot og kamahal sa kalibotanhong merkado. Dugang niini, maghatag usab kinig maayong panginabuhian ngadto sa mga mag-uuma sa lubi ug makamugna og daghang trabaho sa kabaryohan ilabi na sa dapit nga daghan ang nananom og lubi.

SA eskaparate sa tindahan sa alahas, ang diyamante (diamond) maoy labing makatagad sa mga mata. Apan bisan og mahal, mao kiniy alirongan sa kalalakin-ang sapian nga gustong mopalit og talagsaon ug mahalon nga regalo alang sa ilang minahal. Pipila na ba ka pangasaw-onon ang nangumbinser sa mamana kanila nga angay silang palitan og diamond ring aron makita unsa kadako ang paghigugma sa lalaki ngadto ni babaye?

Kaniadto sa wala pay 1930, ang diyamanteng singsing panagsa ra ipanghatag isip engagement ring. Ang opals, rubies, sapphires ug turquoise maoy labing exotic gems nga iregalo ngadto sa pangasaw-onon. Apan sugod niadtong 1940, nausab ang hunahuna sa katawhan sa panginahanglan nila sa mahalong mga bato. Nataga ang katawhan sa kampanya sa anunsiyo sa De Beers nga “A Diamond is Forever” nga maoy lig-ong nagdugtong sa diyamante sa aspetong romansa. Ug labi pang mikubit ang katawhan sa laing anunsiyo nga ang diyamante angay isipong kabilin sa pamilya ug angayng itago. Tungod niini ang mga nakahupot nag diyamante dili na mobaligya sa ilang mga nahuptan ngadto sa mga jeweler o ngadto sa ubang mga tawo nga nagpasakag samot sa panginahanglan sa bag-ong diyamante ug bili niini.

Unsa ba gayoy naa sa diyamante nga daghan man gayod ang nangandoy niini nga makaangkon sa tibuok nilang kinabuhi. Ang diyamante yano man lang unta nga karbon sa konsentrado niining porma. Kining karbon usa sa daghang komun nga elemento sa kalibotan ug usa sa upat nga mahinungdanon alang sa kalungtaran sa kinabuhi. Gani, ang tawo anaa may sobra sa 18 porsento sa karbon sa iyang lawas nga mahisagol usab sa hangin sa iyang pagginhawa.

Segun sa panukiduki sa mga siyentista, ang mga diyamante maporma mga 100 ka milya (161 ka kilometro) ilawom sa yuta ubos sa pagsag-a sa eksaktong presyur (435,113 pounds per square inch) ug kainit labing kubos (752 degrees Fahrenheit o 400 Celsius)nga makapausab sa karbon ngadto sa pagka diyamante.

Kasagaran sa mga diyamante nga atong makita karon naporma mga milyon kondili man bilyon na ka tuig ang milabay. Ang kusog nga pagbuto sa magma maoy nagdala sa mga diyamante sa ibabaw sa yuta, nga nagmugna og kimberlite pipes, gingalan sa Kimberly, South Africa, diin una kining nakaplagan. Asulon nga bato ang kimberlite nga maoy pangitaon sa mga minero sa ilang pagpangaplag og bag-ong deposito sa diyamante.
Mahimo usab nga makaplagan ang mga diyamante sa kasubaan. Kini ang mga diyamante nga naggikan sa kimberlite pipes, apan nabalhin sa liboan ka milya gikan sa orihinal niining lokasyon gumikan sa heyolohikal nga aktibidad. Makaplagan ang kadaghanan sa mga diyamante sa Australia, Borneo, Brazil, Russia ug pipila ka nasod sa Aprika apil na ang South Africa ug Zaire.

Ubos sa grabeng kainit ug presyur, maporma ang daw kristal nga karbon ug labing gahi nga mineral nga diyamante ra usab ang makagaras. Ang diyamante nga makaplagan kinahanglan nga iproseso aron makamugna og magkidlap-kidlap nga bato nga andam nang ibaligya sa merkado. Ang dili mabaligya sa jewelry store, gamiton sa mga industriya alang sa drill bits o panghiwa sa salamin, diyamante ug ubang mahalong mga bato.
Nagbaton usab og ubang elemento ang diyamante nga maoy makaapekto sa bulok niini. Gani, nagtuo man kita nga kini tin-aw nga bato apan aduna usab niiniy bulok asul, itom, berde, pink ug biyoleta nga maoy talagsaon ug pangitaon.

Sa daghang mga nasod sama sa Amerika ug Japan apil na ang Pilipinas, walay laing mahalong bato nga makalabaw sa pagsimba sa katawhan sa diyamante. Apan ang tinuod ang diyamante dili matawag nga talagsaon kaysa ubang mahalong mga bato. Nahitabo lang nga nagnihit ug mitaas ang presyo niini tungod kay kadaghanan sa mga merkado sa diyamante gikontrolar sa De Beers Consolidated Mines, Ltd., nga nagabase sa South Africa.

Ang kinaiyahan maoy tagmugna sa diyamante apan ang tawo maoy magpahimo niining artipisyal ug dili kasarangan nga maoy nagpataas sa panginahanglan. Ipaagi kini sa hataas, makuti nga proseso sa pagpahamis gikan sa hanggas nga porma sa pagkakuha gikan sa yuta hangtod nga makitang giladlad sa jewelry store ug paliton.
Apan bisan pa og purong karbon ang diyamante mapalit, magpabilin kining mistiko ug pangitaon tungod kay nakagamot na sa kadaghanan nga "A Diamond is Forever."

NAHIBAW-AN ug gihatagag dakong pagtagad ang bulawan (gold) sukad pa sa karaang panahon. Kini ang unang metal nga gigamit sa tawo ug dakog bili alang sa pagdayan-dayan ug mga ritwal. Kadaghan kini lakbiti sa Karaang Testamento. Mahinungdanon na kini panahon pa ni King Midas ngadto na sa pagkaestablisar sa giingong sensilyong bulawan sa Lydia sa mga tuig 643 ug 630 BCE.

Makaplagan kini nga natural apan usahay makaplagan usab nga kahilambigit sa pilak. Mahimo usab gani kining makaplagan sa dagat. Segun sa panukiduki sa mga sayantist, adunay 1 ka miligramo sa natunawng bulawan sa matag tonelada sa tubig-dagat. Apan ang pagkuha niini dakog gasto kaysa bili sa bulawan nga makuha.

Dalag, sinawon ug humokon kini nga metal nga labing daling mapilpil sa gusto natong porma kaysa ubang mga metal nga atong gigamit sa kasamtangan. Gani, ang usa ka onsa niini mahimong mapilpil ngadto sa 300 square feet.

Ang puro nga bulawan humok ug kasagaran isambog sa ubang mga metal sama sa silver, copper, platinum ug palladium aron mousbaw ang iyang kalig-on. Ilabina kon himoong alahas diin ang gidaghanon sa bulawan sa usa ka alahas gisukod sa carat. Pananglitan, ang 24 carat nagpasabot og puro nga bulawan. Gigamit usab kini sa mga dentista sa korona sa ngipon.

Ang bulawan usa ka maayong konduktor sa init ug elektrisidad ug dili matay-an kon maekspos sa hangin, mao nga magamit isip elektrikal konektor ug sa printed circuit boards. Maayo usab kining replektor sa infrared radiation ug mahimong gamiton nga panagang sa mga sakwangan ug dagkong bilding gikan sa kainit sa Adlaw. Ug tungod kay maayong replektor sa infrared ug visible light, gigamit kining protective coating sa daghang artipisyal nga mga satelayt ug sa helmet sa mga astronot aron malikayan ang pagkabuta gumikan sa kahayag sa Adlaw.

Sa nanglabayng katuigan, gihimo kining sukdanan sa bili sa salapi nga gigamit sa International Monetary Fund (IM) ug sa Bank for International Settlements (BIS). Apan bisan og ang kadaghanan sa mga nasod wala na mogamit niini isip monetary standard, popular gihapon kini nga investment option alang niadtong nabalaka sa ilang mga kabtangan nga nabug-os lang sa salaping papel. Ang Bangko Sentral maoy tighipos sa reserbang mga bulawan isip store of value diin ang kinadak-ang depositohanan sa bulawan sa pormang bar, ingots o plates mao ang U.S. Federal Reserve Bank, sa New York.

Ang bulawan kalambigit usab sa kadaotan. Dili ba ang bulawang baka mao may giilang simbolo sa pagpanamastamas ug pagrebelde ngadto sa Ginoo. Hinuon sa patuo-tuo sa pagkakaron, ang bulawan giingon nga maayong panagang sa mga demonyo ug uban pang mga disipulo sa kangitngit.

Ang bulawan nahilambigit usab sa mga anibersaryo, ilabi na sa 50 ka tuig sama sa anibersaryo sa kasal, golden jubilee ug uban pa. Ug duna say mga tawo sama kang John Chrysostom nga gitawag nga adunay baba nga bulawan tungod sa kamaayo niining molibkas sa mga pulong sa iyang mga pagpamulong.

Ang tawo nagkinahanglan og espesyal nga award aron maagni sa pagbansay sa tibuok niyang kinabuhi alang sa usa ka higayon sa pagpamatuod sa iyang pagkabanggiitan. Ug ang iyang dakong kalamposan kasagaran gantihan gayod og bulawan, sa porma nga medalya ug dekorasyon dili lang sa SEA Games apan hasta usab sa Asian Games, Olympiyada ug Nobel Prize.

Sukad pa sa kanhiay gigamit kining simbolo sa kahinlo, kahalangdon ug uban pang pang pagdumala nga kalambigit niini ug hangtod na karon. Dili ba ang mga hari sa kanhiay inawgurahan man ubos sa senyas sa sagradong lana ug bulawang korona, diin ang ulahi nagsimbolo sa walay pagkapalong nga kahayag gikang sa langit ug mao nga ang Kristiyanong hari giingon nga adunay divinely inspired nga awtoridad?

Ug sa pagkakaron, tingali mangutana ka kon nganong ang mga kaslon mosul-ob man gayod og singsing nga ginama sa bulawan. Kini tungod kay ang bulawan dili maapektohan sa pagpangligdas sa panahon, mao nga gikonsiderar nga angayang materyal alang sa adlaw-adlawng pagkutkot ug metapora sa usa ka relasyon.

TING-ULAN na usab! Masinati na usab sa katawhan ang sip-on, ubo ug hilanat. Apan ang labing delikado ug gikabalak-an mao ang paghasi sa dengue fever nga mikalas na sa daghang kinabuhi ilabi na sa kabataan. Ug tungod kay motumaw sa tibuok tuig, dili kini kakompiyansaan. Mao kiniy ikaduhang viral disease nga dala sa lamok nga nakaapekto sa tawo sunod sa malaria.

Ang dengue fever usa ka sakit nga resulta sa dengue virus nga dala sa mga aedes aegypti nga mga lamok. Usa kini ka lahi nga lamok nga moatake sa adlaw ug magpasanay diha sa mga bagol sa lubi, daang ligid, drums, flower vase ug uban pa nga adunay napundong hinlo nga tubig. Ang virus madala sa mga lamok ngadto sa ilang mapaakan. Ang usa ka pagpaak sa lamok makapatakod na sa maong virus. Kon nakasulod na ang virus sa lawas sa tawo, molabay una ang 5 ngadto sa 8 ka adlaw usa motumaw ang mga senyales ug sintomas sa dengue.

Human sa incubation period nga lima ngadto sa walo ka adlaw, manglutaw ang mga senyales ug sintomas sa sakit nga pagaunhan sa kalit nga pagtungha sa hilanat nga ubanan sa grabeng panakit sa ulo, panakit sa kabukogan ug mga lutahan, pagpamula sa panit nga kasagaran makita sa dughan ug sa ubang bahin sa lawas. Aduna usay pagbutod sa tiyan inubanan sa pagpanakit niini, pagpanakit sa mata, pagkalipong, pagsuka, kalibanga, pagdugo sa ilong, pagkaluya ug internal bleeding sa mga grabeng kaso.

Adunay mga kaso nga kon walay pagpamula sa panit nga makita, masaypan nga usa ka yanong flu o ubang sakit nga mugna usab sa virus. Ang kasagarang dengue fever molungtad og unom ngadto sa pito ka adlaw nga adunay gamayng pagsaka sa hilanat sa hapit na mahuwasan sa hilanat nga gitawag og biphasic pattern.

Ang sintomas mawala duha ngadto sa upat ka adlaw. Apan dili kini magdugay kay human sa pipila ka oras ngadto sa duha ka adlaw, aduna na usay masinati nga pagtaas sa temperatura, ug motumaw ang mga pula-pula (rashes) sa panit. Magluya unya ubos ang presyur sa dugo.

Walay espesipikong tambal alang sa dengue fever. Ang pagtambal sa mga pasyente nga na-dengue mao ang supportive therapy. Kon motumaw na ang mga sintomas sa dengue, girekomenda sa mga doktor nga modalikyat dayon sa duol nga health center o sa ospital mismo aron masusi sa doktor ang kahimtang. Gikinahanglan usab niini ang pahulay, moinom og daghang fluids sama sa juice, yanong tubig ug tubig sa lubi labi na ang butong. Ang mga na-dengue nga na-admit sa mga ospital, giawhag nga moinom gayod og tubig labi na sa oral fluid. Kon ang pasyente dili makapadayon sa iyang oral intake, ang suplementasyon sa mga intravenous fluid gikinahanglan aron malikayan ang pagkahurot sa tubig sa lawas (dehydration). Ang platelet transfusion ipahigayon usab kon ang lebel sa platelet ubos na kaysa gikinahanglan sa lawas.

Si Dr. Eric Tayag, officer-in-charge sa National Epidemiology Center (NEC), misulti nga ang mga nakalingkawas ning maong sakit mahimong magkasakit pag-usab tungod kay ang dengue fever adunay upat ka sumusunod (strains).

“Ang dengue mahimong mamatang isip type 1, type 2, type 3, type 4. Kon naimpeksiyon sa bisan hain ning maong strain, aduna nay tibuok kinabuhing imyunidad batok sa dengue. Apan bisan pa niini, mahimo usab nga magkasakit pag-usab gikan sa ubang matang nga motumaw nga wala sa upat ka tipo. Ang tambal (vaccine) alang niini padayong giugmad ug hangtod karon wala pa matapos,” butyag ni Dr. Tayag.

Mitug-an si Tayag nga ang Thailand nakakaplag na og vaccine batok ning maong sakit. Apan ang pagsulay niini dinhi sa atong nasod gikinahanglan aron madeterminar kon angayan ba kini alang sa lokal nga paggamit. Iyang gipasabot nga ang dengue strains sa Thailand lahi sa atoa. Matod ni Tayag ang dengue motumaw sa duha ngadto sa tulo ka tuig nga pagtuyok (cycle).

Pananglitan, type 2 ang motuyok sa duha ngadto sa tulo ka tuig unya mawala pagkasunod tuig. Kon ang bag-ong strain ang magsugod og tumaw, daghan sa populasyon ang maig-an ug walay proteksiyon batok sa bag-ong strain.

Ang pagpanukiduki sa laboratoryo gikinahanglan aron madeterminar unsang tipo sa dengue ang mihasi sa nasod sa kasamtangan. Apan iyang gitumbok nga ang type 2 strains ang kasagaran nga modominante sa atong dapit. Ang strains adunay daghang kombinasyon. Mahimo kining isog sa usa ka partikular nga panahon ug dapit apan mahimo usab nga huyang sa laing panahon ug dapit.

“Ang atong type 2 isog komparar sa type 2 strains sa ubang nasod,” matod ni Dr. Tayag.
Sa pagsulat niini, gitaho sa NEC nga aduna nay kinatibuk-ang 12,308 ka mga kaso sa dengue sa nasod nga adunay 159 ka kamatayon, misaka og 15 porsento tandi sa miaging tuig nga 10,690 ka mga kaso.

Ang dengue motumaw sa tibuok tuig apan mas mogara kini panahon sa ting-ulan. Gitaho sa mga opisyal sa panglawas nga mosaka ang kaso sa dengue sa buwan sa Hunyo, Hulyo ug Agosto.

Ang Department of Health (DOH) central office sa Manila, mitaho nga gikan sa Enero hangtod sa Hunyo 15 ning tuiga, adunay 5,396 ka mga kaso sa dengue sa tibuok kapupud-an nga dunay 77 ka mga namatay. Ang mga rehiyon nga adunay hataas nga kaso sa dengue sa bulan sa Hunyo mao ang Northern Mindanao nga adunay 1,242 ka kaso; National Capital Region, 965; Caraga, 683; Central Luzon, 603; ug Central Visayas, 579 ,

Sa pagkakaron, wala pay tambal nga komersiyal nga gipamaligya pangbuntog sa dengue flavivirus. Apan ang dengue fever mahimong malikayan pinaagi sa pagkontrolar ug pagkunhod sa populasyon sa aedes aegypti nga mga lamok. Pipila ka mga paagi aron makontrolar ang populasyon sa mga lamok mao ang paggamit og yuta imbes nga tubig sa mga flower vase, tabunan og maayo ang tanang sudlanan og tubig, dili ilabay ang mga baseyong botelya ug lata bisan asa, mogamit og angayng laboganan o dili ba hinuon ilubong sa yuta. Mas maayo nga buslotan ang mga lata ug ang mga daang ligid nga dili na magamit aron dili mapundohan og tubig.

Ang pagtangtang sa mga nagpundo nga tubig sama sa flowerpots namatud-an nga epektibo aron makontrolar ang dengue. Ang mga basehong sudlanan nga nagkatag sa gawas sa panimalay sama sa mga botelya, lata ug daang ligid ug uban pang kapundohan sa tubig mahimong lugar pasanayan sa aedes aegypti nga mga lamok. Kining matang sa lamok mosanay sa hinlo ug nagpundong tubig. Ang hingkod nga babaye ning maong matang mangitlog ibabaw sa linya sa tubig sa kilid sa mga sudlanan sa tubig. Kon ang mga itlog mahulog na ngadto sa tubig, mapusa ang mga itlog og mahimong wujo-wujo (larvae or wigglers). Human sa pipila ka adlaw, ang larva madebelop nga pupa. Ug human sa duha ka adlaw, ang pupa mahingkod ngadto sa pagka lamok.

Pipila sa mga solusyon nga gibuhat sa mga lokal nga kagamhanan aron makunhoran ang populasyon sa mga lamok mao ang pagpahigayon og fogging ug fumigation operation. Apan ang fumigation operation dili sa tanang higayon epektibo tungod kay ang mga lamok adunay tendensiya nga mobalhin sa ubang dapit gikan sa usa ka lugar. Ug ang resulta labing delikado.

Daghan usab ang nagpahigayon og general cleaning operation gamit ang aviate powder aron mapatay ang mga lamok nga magdala sa makamatay nga virus. Ug aduna usay nanghinlo sa mga kanal ug ubang mga agianan sa tubig ug ang mga kadalanan nga mahimong lugar pasanayan sa mga lamok. Gigamit nila ang “4 O’Clock Habit”, ang matag alas kuwatro sa hapon nga pagpanghinlo sa palibot ilabi na sa mga dapit nga kasagaran lubloban sa mga lamok nga magdalag dengue virus.

Ang epidemya sa dengue fever mitumaw na sa makadaghang higayon sa miaging panahon. Mikalas na kinig gatosan ka kinabuhi. Kining maong kaso nagsalamin sa kakulang sa kahibalo sa habig sa publiko sa mga paagi unsaon nga malikayan ug makontrolar ang dengue fever.

Ang pagtakboy sakit nga dengue malikayan kon ang katawhan adunay tukma ug eksaktong impormasyon ug pagpakabana ilabi na kadtong naekspos sa samang dapit ug kalikopan nga adunay natalang kaso sa dengue. Ang pagpahibalo sa publiko bahin sa hulga sa dengue fever sa atong kinabuhi usa ka epektibong paagi aron makontrolar kining maong sakit.

Ang pagkontrol sa dengue fever ug ubang mga sakit sama sa malnutrition, usa ka mahinungdanong tinguha alang sa pagtubo ug kahimsog sa nasod. Ang nasod diin ang katawhan nagmasakiton dili mahimong progresibo ug malamboon. Ang kalibotanhong ekonomiya nanginahanglan nga ang mga lumulupyo sa usa ka nasod himsog ug walay mga sakit aron aktibong motrabaho ug makigkompetensiya sa kalibotanhong merkado.

Batokan nato ang dengue fever!